BUFER SISTEMALAR

BUFER SISTEMALAR, buffer eritmalar, bufer aralashmalar — vodorod (N) ionlarining ma’lum kontsentratsiyasini saqlab turuvchi sistemalar. Bufer eritmalar suyultirilganda yoki ularga bir oz kislota yoki ishqor qo’shilganda ham muayyan kislotali xossalari deyarli o’zgarmaydi. Bufer sistemalarga sirka kislotasi SN, soon bilan uning natriyli tuzi CH, COONA aralashmasi misol bo’la oladi. Eritmalardagi kislota miqdori vodorod ko’rsatkich RN bilan belgilanadi (neytral eritmalar uchun rN7, kislotali eritmalar uchun rn 7 dan kichik va ishqorli eritmalar uchun rn 7 dan katta). 1 l toza suvga 100 ml 0,01 molyarli NS1 (0,01 M) qo’shilganda rn ni 7 dan 2 ga tushiradi. Shu kislota eritmasini 1 l CH3COOH+CH, COONa bo’lgan Bufer sistemalarga (0,1 M) qo’shilganda esa rn bor yo’g’i, 4,70 dan 4,65 ga kamayadi, ya’ni rn 0,05 chamasi o’zgaradi, xolos. Toza suvdagi 100 ml 0,01 M NaOH eritmasi rn ni 7 dan 11 ga ko’tarsa, yuqorida aytilgan Bufer sistemalar nikini esa 4,7 dan 4,8 gacha ko’taradi, xolos. Bufer sistemalarning kislotaligi (o’z navbatida rn) komponentlar tabiati, kontsentrasiyasi va ba’zi bir Bufer sistemalar uchun temperaturaga ham bog’liqdir. Bufer sistemalar kimyo sanoatida analitik ishlarda keng qo’llaniladi. Odam va hayvonlar organizmidagi Bufer sistemalar quyidagilardan iborat: karbon kislota va uning tuzlari, fosfat kislota va uning tuzlari hamda oqsillar. Kishi qonidagi rn 7,35—7,47 ga teng bo’lib, oziq-ovqat hamda boshqa sharoit o’zgarganda ham deyarli doimiy qoladi. Tuproqdagi tabiiy Bufer sistemalar dalalar hosildorligini saqlashda muhim rol o’ynaydi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Bufer sistemalar haqida ensiklopedik ma’lumot

Bufer sistemalar nima?
Bufer sistemalar — kimyoviy muhitning pH qiymatini nisbatan barqaror saqlashga qodir bo‘lgan eritmalar yoki tizimlardir. Ular muhitga kislotalar yoki asoslar qo‘shilganda pH darajasining sezilarli o‘zgarishiga yo‘l qo‘ymaydi yoki juda kam o‘zgartiradi. Ushbu xususiyatlari tufayli bufer sistemalar biologiya, kimyo, farmatsiya va sanoatda juda muhim hisoblanadi.

Bufer tizimlarning asosiy tarkibi
Bufer tizimlar odatda quyidagi ikki komponentdan tashkil topadi:

Kuchli kislotaning zaif kislotali shakli va uning conjugate asos — masalan, sirka kislotasi (CH3COOH) va uning natriy tuzi (CH3COONa).
Zaif asosning conjugate kislotasi — masalan, ammoний (NH3) va uning ammoniy ionlari (NH4+).

Bufer tizimlar orasidagi asosiy printsip — kislotaning zaif shakli va uning conjugate asosining mavjudligi muhitda kislotalar yoki asoslarning kiritilishi bilan yuzaga keladigan kimyoviy o‘zgarishlarni neytrallashtirishda yordam beradi.

Bufer tizimlarning ishlash principi
Agar muhitga kislotalar qo‘shilsa, ularning protonlari (H+) bufer tizimdagi conjugate asoslarga bog‘lanadi va pH o‘zgarishini kamaytiradi. Agar asos qo‘shilsa, u muhitdagi zaif kislotadan proton olib, OH- ionlarini neytrallashtiradi. Shu tarzda, bufer tizim muhitning kislotali yoki sho‘rliligini asta-sekin o‘zgartiradi.

Bufer tizimlarning turlari

Kislota-asos buferlari: Zaif kislota va uning conjugate asosi yoki zaif asos va uning conjugate kislotasi.
Protein buferlari: Organizmda mavjud bo‘lgan proteinlar, ayniqsa qon oqimida, tabiiy bufer tizim sifatida ishlaydi. Masalan, gemoglobin qonning pH darajasini saqlashda muhim.
Fosfat bufer tizimi: Organizmda keng tarqalgan, xususan ichki suyuqliklarda (masalan, sitoplazmada) pH ni saqlash uchun. Fosfat ionlari H2PO4^- va HPO4^2- o‘rtasida protonlarni olib berishi tufayli ishlaydi.

Bufer tizimlarning ahamiyati

Kimyoviy reaksiyalarda mahsulotlarning samarali shaklda hosil bo‘lishi uchun pH darajasining optimal holatda bo‘lishi zarur.
Biologik tizimlarda, masalan, qon, qon plazmasi, sitoplazma va boshqa suyuqliklarda pH muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Organizmdagi bufer tizimlar pH ni 7.35–7.45 oralig‘ida saqlashga yordam beradi.
Oziq-ovqat sanoatida, farmatsevtika va diagnostika laboratoriyalarida pH ni nazorat qilishda bufer tizimlar olinadi.
Tabiatda bularda tuproq va suvning pH barqarorligini saqlovchi tabiiy mexanizmlar sifatida ham xizmat qiladi.

Buferlik qobiliyati (Bufer kuchi)
Buferlik qobiliyati deganda — tizimning kislotalar yoki asoslar qo‘shilganda pH o‘zgarishiga qarshi ko‘rsatgan qarshiligi tushuniladi.
Bufer kuchi maksimal bo‘lishi uchun bufer tizimdagi kislotaning zaif shakli va uning conjugate asosi teng konsentratsiyada bo‘lishi kerak (ya’ni, pH = pKa qiymatiga yaqin bo‘lsa).

Misol: Sirka kislotasi va acetat bufer tizimi
Sirkaning molekulasi zaif kislotadir. Agar uning eritmasiga natriy acetat qo‘shilsa, pH sekin o‘zgardi. Kislotaning dissotsiatsiyasi va asosning protonlarni olish reaksiyalari o‘rtasidagi muvozanat bufer tizimida pHni saqlashga yordam beradi.

Xulosa
Bufer tizimlar kimyo va biologiyada pH ning barqarorligini ta’minlovchi muhim mexanizmdir. Ular yordamida kimyoviy va biokimyoviy jarayonlar me’yorida davom etadi, biologik tizimlar o‘z hayotiy funksiyalarini to‘g‘ri bajaradi. Shu sababli bufer tizimlarning o‘rganilishi va qo‘llanilishi ilm-fan va sanoat sohalarida katta ahamiyatga ega.