Bo`z tuproqlar

Sur tuproqlar (boʻz tuproqlar) — choʻldasht mintaqasidagi oʻt oʻsimliklar bilan qoplangan, togʻ etaklari qiya tekisliklarida tarqalgan tuproq tipi. Oʻrta Osiyodagi choʻldashtlarda keng tarqalgan boʻlib, shagʻalli yotqiziqlar ustidagi lyoss va lyossimon qumoklarda hosil boʻladi. Sur tuproqlar yil davomida qisqa nam va iliq, uzoq davom etuvchi issiq va quruq davrning keskin navbatlanib kelishi sharoitida rivojlanadi. Yillik yogʻin miqdori 200–600 mm. Oʻsimlik qoplami efemeroid rivojlanish sikliga ega boʻlib, butun vegetatsiya davomida oʻsadigan koʻp yillik oʻsimliklar hamda chala butalar bilan aralash oʻtlardan iborat. Tuproq kesimi aniq genetik qatlamlarga ajralmagan. Granulometrik tarkibiga koʻra, asosan, changsimon, yengil va oʻrtacha, kamdankam ogʻir qumoqli zarrachalardan iborat. Togʻ oldi tik qiyaliklarida esa toshliqumoqli Sur tuproqlar (A — chirindili qatlam qalinligi 10—20 sm, chirindi miqdori 1—3%, usti chimli; V — karbonatli qatlam, asosan, tipik va toʻq tusli; S. — ona jins) genetik qatlamlardan tashkil topadi. Och tusli, tipik, toʻq tusli va kam karbonatli Sur tuproqlar tipchalari bor. Och tusli St., dengiz sathidan 200–800 m balandlikda dare terrasalari hamda tog etagi tekisliklarida (ayrim xrllarda undan yuqori, mas, Sherobod shahri, qoyali Oqtogʻ togʻlari va Qurama togʻlarining kuchli eroziyalangan jan. qiyaliklarida uning yuqori chegarasi 1000–1100 m balandlikda) tarqalgan; chirindili qatlami qalinligi 40—50 sm. Tipik Sur tuproqlar och tusli Sur tuproqlar ga nisbatan balandroqda, yogʻingarchilik koʻp, harorat birmuncha past boʻlgan togʻ oldi tekisliklarida, adirlar va pastliklarida (dengiz sathidan 500–1000 m balandlikda) tarqalgan. Chirindili qatlam qalinligi 60—80 sm (yuqori qatlamlarda chirindi miqdori 1,5—2,5%). Toʻq tusli Sur tuproqlar dengiz sathidan 700–1600 m balandlikdagi togʻ oldi va past toglarda tarqalgan. Chirindili qatlam qalinligi 100—130 sm. Kam karbonatli Sur tuproqlar togʻ oldidagi lyossli va Tyanshan togʻ etaklari tekisliklaridagi shim. qiyaliklarda tarqalgan.

Sur tuproqlar da qishloq xoʻjaligi. ekinlari sugʻorilib yetishtiriladi.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Bo‘z tuproqlar haqida uzunroq ma’lumot

Bo‘z tuproqlar – asosan cho‘l va cho‘l atrofi hududlarda uchraydigan, qattiq yoki yarim qattiq konsistentsiyada bo‘lgan, tarkibida tuzlar, ayniqsa karbonatlar va sulfatlar ko‘p bo‘lgan tuproq turlaridan biridir. Ularning rangi ko‘pincha kulrang, kulrang-jigarrang yoki sarg‘ish tuslarda bo‘ladi.

Bo‘z tuproqlarning xususiyatlari:

Geografik joylashuvi: Bo‘z tuproqlar asosan O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkmaniston, Tojikiston kabi Markaziy Osiyo davlatlarining cho‘l atrofi va quruq dasht hududlarida keng tarqalgan. Shuningdek, dunyoning boshqa quruq yoki yarimo‘rta iqlimli hududlarida ham uchraydi.
Iqlim sharoitlari: Bu tuproqlar quruq yoki yarimo‘rta quruq iqlim sharoitida hosil bo‘ladi. Qishlari sovuq, yozlari issiq bo‘lgan hududlarda, yog‘ingarchilik yillik miqdori kam bo‘ladigan hududlarda keng tarqalgan.
Tuproqning tarkibi: Bo‘z tuproqlarda organik modda miqdori kam bo‘ladi. Ular mineral moddalarga – xususan karbonat kalsiy, magnesium karbonat, shuningdek tuzlar (xloridlar, sulfatlar) va kaliy, natriy kabi mineral tuzlarga boy bo‘ladi. Bu tuzlar tuproq yuzasida yoki uning turli qatlamlarida to‘planadi.
Fiziologik xususiyatlar: Bo‘z tuproqlarda suvni ushlab turish qobiliyati boshqa tuproq turlariga nisbatan pastroq bo‘lib, tuproq tarkibidagi suv shovqinchilik bilan bug‘lanadi. Shu sababli, hosil olish uchun maxsus sug‘orish tizimlari va agrotexnik tadbirlar talab qilinadi.
Agronomik ahamiyati: Bo‘z tuproqlarda qishloq xo‘jaligi faoliyati uchun ayrim muammolar mavjud:
- Tuzlanish yuqori bo‘lgani uchun o‘simliklar o‘sishi qiyin;
- Suv yetishmovchiligi;
- Organik modda kamligi.
Shu nuqtai nazardan, bu tuproqlarda maqsadli agrotexnika tadbirlari – sug‘orish, tuzlarni yuvish (leaching), organik modda qo‘shish, gidroizolyatsiya va melioratsiya ishlari olib boriladi.
Tuproq profili: Bo‘z tuproqlarning profili ko‘pincha quyidagicha bo‘ladi:
- Yuqori qatlam: soddan yengil kulrang yoki sarg‘ish rangda, kam organik modda bilan ajralib turadi;
- O‘rta qatlamda: karbonatlar va tuzlar yig‘ilgan qatlamlar bo‘lishi mumkin;
- Pastki qatlamda: yanada qattiq tuz va mineral qatlamlar mavjud bo‘ladi.

Bo‘z tuproqlarning tarqalishi va ahamiyati

Bo‘z tuproqlar asosan Qoraqalpog‘iston, Xorazm, Buxoro va Surxondaryo kabi o‘rta Osiyo hududlarida keng tarqalgan. Ushbu tuproqlarda alohida e'tibor qishloq xo‘jalik faoliyatini rivojlantirishga qaratiladi. Masalan, qoraqalpoq va xorazmda sug‘orilgan yer maydonlarining ko‘pchiligi aynan bo‘z tuproqlardan iborat.

Xulosa

Bo‘z tuproqlar tabiiy ravishda quruq iqlim sharoitlarida hosil bo‘lgan va tarkibida organik modda kam, mineral va tuzlar ko‘p bo‘lgan tuproq turi hisoblanadi. Ularning tabiati va tuzilishi qishloq xo‘jaligi maqsadlarda ishlatilishini cheklaydi, shuning uchun bu yerlarni melioratsiya qilish va agrotexnik tadbirlar bilan yaxshilash zarur.

Agar yanada batafsil ma'lumot yoki aniq hududga oid ma'lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.