BOYL-MARIOTT QONUNI

BOYL-MARIOTT QONUNI — gaz bosimi bilan hajmi orasidagi bog’lanishni ifodalaydigan qonun; ideal gazning muayyan massasi uchun o’zgarmas temperaturada gaz bosimining u egallagan hajmga ko’paytmasi o’zgarmasligini ifodalaydi. Boyl — Mariott qonuni ideal gazlarga tatbiq qilinadi, Real gazlar bu qonunga qisman bo’ysunadi. Biroq uy temperaturasi va normal bosimga yaqin sharoitda ko’pchilik gazlar Boyl — Mariott qonuniga bo’ysunadi, yuqori bosimda esa bu qonundan chetga chiqadi. Boyl — Mariott qonunini 1662 yilda R. Boyya va undan mustaqil ravishda 1676 yilda E. Mariott topgan.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Boyl-Mariott qonuni gazlarning hajmi, bosimi va harorati o‘rtasidagi munosabatlarni tavsiflovchi asosiy gaz qonunlaridan biridir. Bu qonun atmosfera bosimining o‘zgarishi bilan gazning hajmi qanday o‘zgarishini ko‘rsatadi.

Boyl-Mariott qonunining mazmuni:

Gazning massasi va harorati doimiy bo‘lganda, gaz bosimi (P) va hajmi (V) orasidagi munosabat quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:

[ P \times V = \text{doimiy} ]

Yoki boshqacha aytganda,

[ \frac{P_1 \times V_1}{T_1} = \frac{P_2 \times V_2}{T_2} ]

Agar harorat o‘zgarmasa (ya'ni, (T_1 = T_2) bo‘lsa), Boyl qonuni quyidagicha ko‘rinishda bo‘ladi:

[ P_1 \times V_1 = P_2 \times V_2 ]

Bu qonunga ko‘ra, gazning harorati o‘zgarmagan sharoitda uning bosimi oshsa, hajmi kamayadi va aksincha — bosim kamayganda hajmi oshadi. Bu harakatlar tersi yo‘nalishda o‘zaro bog‘langan.

Boyl-Mariott qonunining ahamiyati:

Kuchlanishli gaz ishchi muhitlarda (masalan, pistonli dvigatellarda) gazlarning xulq-atvorini aniqlash uchun ishlatiladi.
Gazlarni siqish va kengaytirish jarayonlarini hisoblashda qo‘llaniladi.
Har xil hajmdagi idishlarda gaz bosimini kelajakda qanday o‘zgarishini taxmin qilish imkonini beradi.

Misol:

Agar bosimi 2 atm bo‘lgan gazning hajmi 4 litr bo‘lsa, uning bosimi 1 atm ga tushirilganda hajmi qanday o‘zgaradi?

Boyl qonuniga ko‘ra:

[ P_1 V_1 = P_2 V_2 ]

[ 2 \times 4 = 1 \times V_2 \implies V_2 = 8 \text{ litr} ]

Demak, bosim ikki barobar kamayganda, hajm ikki barobar oshadi.

Xulosa:

Boyl-Mariott qonuni gazlarning bosimi, hajmi va vaqtinchalik doimiy harorat sharoitida o‘rtasidagi matematik bog‘liqlikni ko‘rsatadi va gazlar fizikasi hamda kimyosining turli sohalarida muhim o‘rin tutadi.