BOTUXON

BOTUXON, Botu, Sainxon (1208-1255) mo’g’ul xoni, Jrjixonning ikkinchi o’g’li, Chingizxoning nabirasi. Botuxonning onasi Qo’ng’irot urug’idan bo’lgan Elchi noyonning qizi Ukifuj xotun edi. Otasining o’limi (1227)dan keyin Jo’ji ulusini idora qilgan, mo’g’ullarning barcha asosiy harbiy yurishlarida katnashgan. Abulg’oziy Bahodirxonning yozishicha, O’qtoyxon Xitoyni zabt etib, Mo’g’ulistonga qaytib kelgach (1235), Botuxonni Tulixonning o’g’li Munke, o’zining o’g’li Guyukxon va Chig’atoyning o’g’illari hamrohligida rus, cherkas, bulg’or, turo, boshqird va boshqa xalqlar yerlarini bosib olish uchun jo’natadi. Ularga Chingizxonning eng yirik sarkardasi Subutoy Bahodirni harbiy maslahatchi qilib tayinlaydi. Yurishda jami 14 mo’g’ul xoni ishtirok etib, qo’shinning soni 150 mingga yetadi. Botuxon 1236-38 yillarda Volgakama Bulg’oriyasi, alanlar, qipchoqlar, O’rta Volgabo’yi xalqlari, Ryazan, Vladimir knyazliklarini bo’ysundiradi, Moskva, Kolomna, Vladimir, Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma kabi 14 rus shahrini bosib oladi. 1240-41 yillarda u Janubiy Rusdagi Kiyev, Vladimirvolinskiy, Galich va boshqa shaharlarni zabt etgach, Karpat dovonlari orqali Vengriyaga kirib qirol Bela IV ning 60 minglik qo’shinini tormor keltiradi. So’ng Polshaga bostirib kirib, Legnisa shahri ostonasida polyak va nemis knyazliklarining Birlashgan qo’shinlarini (ritsarlarni) mag’lub qiladi. Keyin u Chexiya, Avstriya, Xorvatiya, Bosniya va Serbiyani zabt etib, Adriatika dengizi bo’yiga chiqadi. Shunda ulug’ qoonning vafot etgani haqida xabar topib, ortiga qaytadi (1242). Botuxon Dunay daryosidan Irtish daryosigacha bo’lgan ulkan hududda Oltin O’rda davlatini barpo qilgan. Flamandlik sayyoh va monax Rubrukning yozishicha, Botuxonning quyi Volga bo’yidagi qarorgohi shu qadar katta maydonni egallaganki, hatto unga butun bir yirik shahar sig’ishi mumkin bo’lgan. Qarorgoh markazida Botuxon chodiri joylashgan. Uning Janub, ya’ni eshik tomonigina ochiq qoddirilib, qolgan taraflarida har bir mo’g’ul qavmi o’zi uchun tayin qilingan joyga o’tovlar tikkan. Botuxon mamlakatda savdo-sotiq va hunarmandchilikni taraqqiy ettirishga katta e’tibor bergan. Volganing Sharqiy qirg’og’ida Astraxon (Ashtarxon) shahri yaqinida o’ziga poytaxt shahar — Saroybotuni qurdirgan. U mo’g’ullar imperiyasidagi davlat to’ntarishi (1251) da qatnashib, Munke (mangu)ning ulug qoon (xoqon) bo’lmog’iga ko’maklashgan. Ad.:Grekov B. D.,Yakubovskiy A. Yu., Oltin O’rda va uning qulashi, T., 1966.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Botuxon haqida ma'lumot (uzunroq):

Botuxon – O‘zbekistonda an’anaviy kuchliraq spirtli ichimliklar turkumiga kiruvchi, asosan paxta, bug‘doy yoki jo‘xori kabi donlardan tayyorlanadigan milliy alkogolli ichimlikdir. U ko‘pincha tadbirlarda, bayramlarda, oilaviy va do‘stona yig‘ilishlarda ichiladi.

Tarixi va kelib chiqishi

Botuxon qadimda o‘rta asrlarda paydo bo‘lgan deb hisoblanadi. Uning nomi turkiy tillardan kelib chiqqan bo‘lib, “botu” so‘zi qattiq, mustahkam, kuchli degan ma'noni bildiradi, “xon” esa egasi yoki shaxs ma’nosiga ega. Bu ichimlik odatda kuchli alkogol ichimlik sifatida tanilgan. U yirik shaharlarda ham, qishloq joylarida ham mashhur bo‘lgan. Botuxonning an’anaviy tayyorlanishi har bir hududda o‘ziga xos bo‘lib, tayyorlovchilar o‘z maxsus retsept va texnikalarni ishlatishadi.

Tayyorlash usuli

Botuxon asosan distillash jarayoni orqali tayyorlanadi, ya'ni birinchi navbatda donlardan shira olinadi, so‘ngra u maxsus distillyatsiya uskuna yordamida spirt ajratiladi. Keyinchalik spirt mazasi yaxshilanishi uchun unga turli o‘tlar yoki mevalar qo‘shilishi mumkin. Shuningdek, u qo‘shimcha shakar bilan ham boyitilishi mumkin, bu ichimlikka o‘ziga xos ta’nam va xushbo‘y hid beradi.

Xususiyatlari

Kuchli alkogol miqdori (odatda 40-50% atrofida bo‘ladi).
Toza va tiniq ko‘rinishga ega.
Xushbo‘y va biroz achchiq ta'mga ega bo‘lishi mumkin.
Odatda mayda porsiyalar bilan ichiladi, bu alkogolning kuchini his qilish uchun yetarli hisoblanadi.

Madaniy ahamiyati

O‘zbek xalqining an’anaviy madaniyati va odatlarida botuxon muhim o‘rin tutadi. Bayramlarda va muhim marosimlarda, masalan nikoh, yangi uyga ko‘chish yoki yangi yil bayramlarida botuxon xizmat qilinadi. U xalq orasida do‘stlik, mehmondo‘stlik belgisi sifatida qabul qilinadi. Botuxon ichishni oz miqdorda, ehtiyotkorlik bilan qilish tavsiya etiladi, chunki u kuchli ichimlik hisoblanadi.

Botuxon va boshqa spirtli ichimliklar bilan farqi

Botuxon boshqa spirtli ichimliklardan farq qiladigan jihati uning an’anaviy tayyorlanish usuli va kuchliroq spirt miqdoridir. Masalan, sharob yoki pivo kabi ichimliklarga qaraganda, botuxon tezroq ta’sir qiladi. Shuningdek, ba’zi vodka turlaridan ham kuchliroq hisoblanadi, chunki u ko‘pincha maxsus donlardan tayyorlanadi va distillash jarayoni ko‘proq konsentratsiyani ta’minlaydi.

Xulosa

Botuxon – o‘zbek milliy madaniyatining ajralmas qismi bo‘lgan kuchli alkogol ichimlikdir. U asosan donlardan tayyorlanib, bayram va marosimlarda ichiladi. Uning an’anaviy ravishda tayyorlanishi va ijtimoiy ahamiyati botuxonni O‘zbekiston madaniy hayotida muhim o‘rin tutadigan ichimliklarga aylantirgan.

Agar botuxon haqida aniqroq yoki boshqa ma'lumot kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!