Sun'iy intellekt javobi:

Botiniylar — bu O‘rta asrlarda yashagan sirli islomiy mistik guruh bo‘lib, ular o‘z ta’limotlarida zahiriy (jismoniy, ochiq) bilimlar ortidan yashirin ma’nolarni izlashga katta ahamiyat berishgan. Botiniylik atamasi arabchadan kelib chiqqan bo‘lib, «botin» so‘zi «ichki», «yashirin» degan ma’noni bildiradi. Shu sababli botiniy maktablari dinning zahiridan (tashqi) tashqari, uning ichki, sirli ma’nolarini izlashga urg‘u berishgan.

Botiniylarning kelib chiqishi va tarixi

Botiniylik asosan Islomning Ismoiliy va boshqa g‘arbiy mistik oqimlarida yuzaga kelgan. Ularning paydo bo‘lishi VIII–IX asrlarga to‘g‘ri keladi. Botiniylar Qur’on va hadislarning oddiy, tashqi mazmunidan tashqari, ular ichida yashiringan sirli, ezoterik ma’nolar bor deb hisoblashgan. Shu yo‘l bilan ular odatda rasmiy ulamolarning ta’limotidan farq qilgan, ba’zan esa ularni rad etganlar.

Botiniylikning asosiy xususiyatlari

1. Ezoterizm (yashirin ma’no): Botiniylar uchun muqaddas matnlardagi zahiriy so‘zlar ortida chuqurroq, umumiy odamlarga tushunarsiz bo‘lgan ma’nolar bor edi. Ular dinni tushunish uchun maxsus sirli bilimlar kerak deb hisoblashgan.
2. Ismlarning sehrli kuchiga e'tiqod: Botiniylarda arab harflari, so‘zlari va raqamlari orqalik maxsus ramziy va sehrli ma’nolarga urg‘u berilgan.
3. Rivojlangan tasavvufiy g‘oyalar: Botiniylikdagi ba’zi aspektlar tasavvuf bilan o‘xshash bo‘lib, inson qalbining ichki poklanishi va Allohga yaqinlashish yo‘liga ahamiyat berilgan.
4. Ijtimoiy va siyosiy tendensiyalar: Ba’zi botiniy guruhlar o‘z mafkuralarini siyosiy inqilob va davlatni o‘zgartirish vositasi sifatida ishlatgan.

Botiniylarning ijtimoiy-siyosiy roli

Botiniylar ko‘pincha davlat hokimiyatiga qarshi keskin munosabatda bo‘lgan qaram guruhlardan biri bo‘lgan. Ularning a’zolari ko‘pincha maktablarda, hukumatda va jamiyatda sirli elchilik va tashkilotchilik bilan shug‘ullangan. Botiniylik ayrim joylarda diniy hamda siyosiy qatag‘onlarga uchragan, ular uchun inqilobiy harakatlar sifatida qaralgan.

Mashhur botiniy guruhlar

• Ismoiliylar: Botiniylikning eng mashhur yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu guruh Esfahonda, Misrda (Fatimidlar davlati) va Hindistonda katta ta’sir ko‘rsatgan.
• Qaramoniylar: Xususan, Misrda faol bo‘lgan botiniy guruh bo‘lib, ular siyosiy isyonlarda ham ishtirok etgan.

Botiniylikka qarshi fikrlar

Rasmiy din olimlari va sunniy katta ulamolar botiniy maktablarning ta’limotlarini ko‘pincha bid’at va noto‘g‘ri talqin sifatida ko‘rishgan. Ular botiniylarning Qur’on va hadisga bo‘lgan munosabatlarini noto‘g‘ri, ba’zida esa islomdan chalg‘ituvchi deb hisoblashgan.

Xulosa

Botiniylar — bu diniy matnlarning ichki, yashirin ma’nolarini izlashga urg‘u bergan islomiy mistik guruh bo‘lib, ular o‘z davrida diniy, siyosiy va madaniy jihatdan katta ta’sirga ega bo‘lgan. Ularning ta’siri nafaqat diniy hayotda, balki tarixiy jarayonlarda ham o‘z aksini topgan. Garchi ularning g‘oyalari har doim ham rasmiy din tomonidan qabul qilinmagan bo‘lsa-da, ular islom falsafasi va tasavvufining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.

Agar botiniylik haqida qandaydir maxsus savollaringiz bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin.