Bolalikning ilk davri
Bolalikning ilk davri - bu inson rivojlanishining go'daklikdan keyingi va o'rta bolalikdan oldingi bosqichidir. Bu bosqich bir necha yillarni o'z ichiga oladi va bu davrni
o'yin yoshi deb ham ataladi.
Psixologiya
Psixologiyada bolalikning ilk davri atamasi odatda tug'ilishdan sakkiz yoshgacha bo'lgan vaqt oralig'idagi davrga nisbatan ishlatiladi, ya'ni chaqaloqlik, bolalar bog'chasi va birinchi sinf yoshidagi bolalarni qamrab oladi. Bu esa bolalikning ilk davrida uchta rivojlanish bosqichi mavjudligini ko'rsatadi.
Jismoniy o'sish va rivojlanish
Ushbu bosqichda miyada, ayniqsa frontal loblarda, asab tolalarining sezilarli sinaptik o'sishi va miyelinatsiya hosil bo'lishi kuzatiladi. Masalan, 2 yoshdan 6 yoshgacha bo'lgan davrda miya (inson rivojlaninshinig keyingi bosqichlariga qaraganda) ko'proq rivojlanadi. Miyaning o'sishi kognitiv qobiliyatlarning o'sishi bilan birga kechadi. Taxminan, besh yoshlarda (yoki undan ertaroq ham) bolalar ravon gapira boshlaydilar va qo'llarini, ko'zlarini ongli ravishda boshqara oladilar.
Bolalarning jismoniy o'sishi quyidagi fiziologik qoida bo'yicha rivojlanib boradi: katta muskullar kichik muskullardan oldin rivojlanadi. Katta muskullar yurish, yugurish va boshqa jismoniy faoliyat uchun ishlatiladi. Bu qo'pol motorli ko'nikmalar deb nomlanadi. Kichik muskullar nozik vosita qobiliyatlari uchun ishlatiladi, masalan, narsalarni olish, yozish, chizish, otish va ushlash kabi.
Kognitiv o'sish va rivojlanish
Jan Piaget tomonidan operatsiyadan oldingi bosqich deb ataladigan bu bosqichda bola qayta-qayta "Nima uchun?" deb so'raydi va bu bola bilan munosabatlarni o'rnatishga yordam beradi. Bola hali mavhum fikrlash operatsiyalarini bajara olmaydi. Bola nima haqida gapirilayotganini ko'ra olishi kerak, chunki ular mantiq, xiyonat, tafakkur va hokazo tushunchalarni tushunmaydi. Bu ular tom ma'noda o'ylashlarini anglatadi: agar bolaga "qorong'u tushmoqda" deb uxlash kerakligi aytilsa, ular qanday qilib tun (so'zma-so'z) osmondan tushishini so'rashadi. Shuningdek, ular har bir ob'ektda insoniy xususiyatlarni ko'radilar va yana egosentrizmni ham namoyon qiladilar (egoizm bilan adashtirmaslik kerak!). Tadqiqotlarga ko'ra, ular boshqa odamning e'tiqodi borligini tushunmaydilar va bu yoshdagi bolalar o'zlari hayol qilgan narsalarni hamma o'ylaydi deb tasavvur qiladilar. Bu davrdagi bolalarda idrok etishning diqqat markazida bo'lish masalasi ham mavjuddir.
Ijtimoiy-emotsional o'sish va rivojlanish
Hissiy rivojlanish ifodalar, bog'lanish va shaxsiyat kabi atamalarni o'z ichiga oladi. Bolalar qorong'ulikdan va yirtqich hayvonlardan qo'rqishadi, taxminan uch yoshga to'lganlarida ular o'g'il yoki qiz ekanliklarini payqashadi va shunday harakat qilishni boshlaydilar. O'g'il bolalar odatda ko'proq tajovuzkor bo'lsa, qizlar ko'proq mehribonlik ko'rsatadi. Ushbu bosqichda individual farqlar sezilarli bo'ladi.
Onaning etnik kelib chiqishi, ta'lim darajasi,farzand ko'rgan yoshi va hatto nechta uka-singillari borligi, shuningdek,qashshoqlik, jazo, tushkunlik va yolg'iz ona bo'lish kabi omillar bolaning o'zini tutishi bilan bog'liq vaziyatlarga juda katta ta'sir o'tkazadi.
Ta'lim
Eng ko'p o'rganilgan ma'lumotlar tug'ilishdan uch yoshgacha sodir bo'ladi, bu davrda inson hayotning boshqa har qanday bosqichdagi o'sishga qaraganda tezroq rivojlanadi. Yosh bolalarning ota-onalari yoki vasiylari tomonidan ko'rsatilgan sevgi, mehr, dalda va ruhiy rag'batlantirish bolaning rivojlanishga yordam beradi. Hayotning bu davrida miya tez o'sib boradi va ma'lumotni qabul qilish osonroq bo'ladi.Dastlabki yillarda bolaning miyasi kengayadi. Bolaning erta rivojlanishida kattalar ham, bolalar (boshqa bolalar bilan muloqot qilish) ham muhim rol o'ynaydi. Tengdoshlar bilan yaqin munosabatlar kuchli ijtimoiy aloqalarni rivojlantiradi, ya'ni keyinchalik bunday bolalar odamlar bilan muloqot qilishni yoki do'stlik aloqalarini o'rnatishni afzal ko'rishadi. Howes (1983) tadqiqoti chaqaloqlar va maktabgacha yoshdagi bolalar uchun do'stlikning o'ziga xos xususiyatlari borligini isbotlab bergan.
Manbalar
Havolalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Bolalikning ilk davri inson hayotining eng muhim va o‘ziga xos bosqichlaridan biridir. Bu davr tug‘ilishdan boshlab taxminan 3 yoshgacha bo‘lgan muddatni o‘z ichiga oladi. Ushbu davrda bolaning jismoniy, aqliy, hissiy va ijtimoiy rivojlanishi juda tez kechadi.
Jismoniy rivojlanishi
Bolalikning ilk davrida bola tez o‘sadi. Tug‘ilish paytida bolaning vazni va bo‘yi ancha kichkina bo‘lsa-da, birinchi yil ichida bola vaznni uch barobar va bo‘yini esa ancha uzunlikka yetkazadi. Motorik qobiliyatlar ham rivojlanadi: boshqarilmagan harakatlardan boshlab, boshni ushlash, otirish, yurish va keyinchalik yugurishga qadar bo‘lgan jarayonlar yuz beradi.
Aqliy rivojlanishi
Bu davrda bola atrofdagi dunyoga, narsalarga qiziqishni oshiradi, ularni o‘rganishga harakat qiladi. Fikr yuritish qobiliyatlari, xotira kuchayadi. Til o‘rganish jarayoni boshlanadi, bola atrofdagi so‘zlarni takrorlab, o‘z tilini shakllantira boshlaydi. Bu bosqichda bolaning aqliy rivojlanishi uning kelajakdagi mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarining poydevorini yaratadi.
Hissiy va ijtimoiy rivojlanishi
Bolalikning ilk davrida bola hissiyotlarni anglashni o‘rganadi, ota-ona va yaqin atrofdagilar bilan bog‘lanish ustida ishlaydi. U mehr-muhabbatni his qilish, xavfsizlikni sezish bilan mustahkamlanadi. Shuningdek, bola o‘zining jinsiy identifikatsiyasini boshlaydi, boshqalar bilan o‘yin orqali ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Muhim omillar
Bolalikning ilk davri bolaning sog‘lig‘i, ozuqasi, oilaviy muhiti, ota-ona e‘tibori va munosabatlari, shuningdek, tibbiy xizmat ko‘rsatish darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Mazkur bosqichda yaxshi g‘amxo‘rlik va to‘g‘ri tarbiya bolaning barcha sohalardagi yaxshi rivojlanishi uchun asos bo‘ladi.
Xulosa
Bolalikning ilk davri – bu insonga hayotda mustahkam poydevor bo‘ladigan muhim davr. Bu bosqichda bolaning rivojlanishiga e’tibor qaratish, unga mehr ko‘rsatish va uni himoya qilish ijobiy sharoitlarni yaratadi, kelajakda yetuk shaxs bo‘lib yetishishiga yordam beradi.