Boʻgʻma

Difteriya (yun. diptherien — parda, et), boʻgʻma — asosan hiqildoq, tomoq shilliq pardalarining yalligʻlanishi va aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan oʻtkir infeksion kasallik. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi kirgan joyni zich parda bosishi va umuman organizmning ogʻir zaharlanishi (intoksikatsiya) bilan kechadi. D. bilan koʻproq bolalar kasallanadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisini birinchi boʻlib nemis olimlaridan E. Klebs va F. Lefler aniqlagan (1883— 84). D.ni difteriya tayoqchasi yoki Lefler tayoqchasi (uni tasvirlagan olim nomi bilan ataladi) qoʻzgʻatadi. U atrof muhit taʼsiriga ancha chidamli: bemor tutgan buyumlar (idishtovoq, kitob, oʻyinchoq, kiyim-kechak va b.)da bir necha hafta saqlanishi mumkin, ammo oftobda va dezinfeksiyalovchi moddalar taʼsirida tezda oʻladi. Kasallik asosan bemordan yuqadi, u butun kasallik davomida va, hatto, sogʻayib ketganidan keyin ham bir qancha vaktgacha atrofdagilar uchun xavfli hisoblanadi. Bemor yoʻtalganda, aksirganda, soʻzlashganda D. mikroblari soʻlak, shilimshiq, balgʻam tomchilari bilan havoga chiqadi. Sogʻlom odam shunday havodan nafas olganida unga kasallik yukadi. Bakteriya tashuvchi kishi ham kasallik manbai boʻlishi mumkin. D. tayoqchasi koʻpincha burunhalqum, tomoq va yuqori nafas yoʻllari (qiqildoq, traxeyani) zararlantiradi. D. tayoqchasi shilliq pardaga oʻrnashib oladi va oʻzidan toksin (zahar) ajratadi, u qon va limfa bilan butun organizmga tarqaladi. D. toksini shilliq pardani yalligʻlantirib, unda zich parda — karash hosil qiladi. D. tayoqchasining oʻrnashgan joyiga va koʻpayishiga qarab tomoq, burun, hiqildoq, koʻz, tashqi jinsiy aʼzolar va teri D.si kuzatiladi. Kasallikning inkubatsion davri 2—10 kun. Tomoq D.si holsizlanish va haroratning koʻtarilishi (38—39°) bilan boshlanadi. Tomoq ogʻrib jagʻ osti limfa tugunlari shishadi; tomoq shilliq pardasi qizaradi, murtak bezlari va yumshoq tanglay oq yoki kulrang parda bilan qoplanadi. D.ning toksinli shakli ham rivojlanishi mumkin, u tez avj oladi; temperatura 40° gacha koʻtariladi, yutinganda tomoq qattiq ogʻriydi, bemor qaytaqayta qusadi. Umuman darmonsizlanadi, boʻshashadi, yurak urishi tezlashadi, rangi siniqadi. Jagʻ osti limfa tugunlari sohasidagi teri osti kletchatkalari shishadi va u boʻyinga, baʼzan koʻkrak qafasiga tarqaladi. Tomoq shishi D.ning ilk belgisi boʻlib, bunda murtak bezlari va yumshoq tanglay toʻqimalari bir-biriga deyarli jips yopishadi. Pardali karash tanglay, burunhalqumni qoplab olib, bemor xirillab nafas olishga majbur boʻladi, ogʻzini sal ochib yuradi, keyinroq burundan koʻp shilimshiq keladi.

Burun D.si uzoq davom etadigan tumov bilan kechadi, koʻpincha burunning bir tomoni bitib, qon aralash shilimshiq keladi. Jarayon suyet kechib, uzoqqa choʻzilganida bir talay D. tayoqchalari chiqib, tevarak atrofdagilarga jiddiy xavf tugdiradi.

Hiqildoq D.si asosan goʻdak bolalarda uchraydi; bola xirillab yoʻtaladi, ovozi boʻgʻiladi, nafas olishi qiyinlashadi, hiqildogʻi shishadi, ovoz boylamlari tortishadi (spazm). D.ga boshqa kasalliklar (qizamik, skarlatina) qoʻshilganda kasallik ayniqsa ogʻir oʻtadi. D. toksini koʻpchilik aʼzolarga taʼsir etib, ogʻir asoratlar — buyrak, yurak (qarang Miokardit), nervlar (qarang Polinevrit)ning zararlanishiga olib keladi. Aksari oʻpka yalligʻlani-shi — zotiljam kuzatiladi.

Davosi. D.ga qarshi zardob yuborish yaxshi naf beradi, chunki zardob difteriya toksinini zararsizlantiradi. Oldini olish. D. bilan ogʻrigan bemorni oʻz vaktida kasalxonaga yotqizish kerak. Oʻzbekistonda hamma sogʻlom bolalar majburiy tartibda 2 oylikdan tortib 12 yoshgacha emlanadi. Bolalar muassasalari yoki oziq-ovqat korxonalarida ishlaydigan xodimlarning tomogʻidan va burnidan shilimshiq olib, bakteriologik tekshiruvdan oʻtkaziladi. Yasli, bogʻchaga qatnaydigan bolalar ham shu usulda tekshiriladi. Bakteriya tashuvchilar bolalar muassasalariga ishga qoʻyilmaydi va bakteriya tashuvchilikka ikki marta tekshiruvdan oʻtib yaxshi natija olingandan keyingina ishga qaytadan ruxsat beriladi. Sof havoda boʻlish, xonani yaxshilab shamollatib turish, vrach koʻrsatmasiga muvofiq dorilar qabul qilish bakteriya tashuvchilikni tezroq bartaraf etishga yordam beradi. Bola angina boʻlganda darhol vrachga koʻrsatish zarur. Aks holda D.ni payqamay zardob yuborish vaqtini oʻtkazib yuborib, bola hayotini xavf ostida qoldirish mumkin.

Adabiyot

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Boʻgʻma — bu soʻz yoki soʻz birikmasining talaffuzi yoki yozilishi qiyin boʻlgan holati. Oʻzbek tilida "boʻgʻma" atamasi koʻpincha lug‘aviy yoki nutqiy murakkabliklarni ifodalash uchun ishlatiladi. Quyida boʻgʻma haqida batafsil maʼlumot beraman.

1. Boʻgʻma atamasining ma'nosi

Boʻgʻma soʻzi asosan ikki ma'noda ishlatiladi:

Talaffuz boʻgʻilishi: soʻz yoki gapni toʻgʻri yoki ravon aytish qiyin boʻlib, soʻzni toʻxtatadigan yoki buzadigan holat.
Nutqdagi murakkablik: til yoki gapda fikrni yetkazishda yuzaga keladigan qiyinchilik.

Masalan, boʻgʻma soʻzlar yoki gaplar lug‘at muddatida yoki nutqda muayyan ta’sir koʻrsatadi.

2. Boʻgʻma turlari

Boʻgʻma ikki asosiy turga boʻlinadi:

Fonetik boʻgʻma: soʻzning tovushlar birlashuvida yuzaga keladigan talaffuz qiyinchiliklari. Masalan, soʻzda bir-biriga yaqin, ogʻizda qiyin chiqadigan tovushlar boʻlsa.
Leksik-semantik bo‘g‘ma: maʼnoni yetkazishda yoki soʻz tanlashda yuzaga keladigan qiyinchiliklar.

3. Boʻgʻmaning sabablari

Soʻz yoki gapning murakkab tuzilishi.
Tovush birikmalarining talaffuzi qiyin boʻlishi.
Nutq madaniyatining pastligi yoki nutq qoidalarining notoʻgʻri qoʻllanilishi.
Yangi soʻzlar yoki chet tillardan olingan soʻzlarning talaffuzida qiyinchiliklar.

4. Boʻgʻmaga misollar

“Maktabning derazasi” soʻzi talaffuzda boʻgʻilishi mumkin, chunki “bning d” tovushlari bir-biriga ulanadi.
“Kechikayotganingiz uchun uzr soʻrayman” gapida “kikay” qismi boʻgʻilishi mumkin.

5. Boʻgʻmani bartaraf etish yolları

Talaffuz mashqlari va til talaffuzini yaxshilash.
Nutqni ongli ravishda sekin va aniq aytish.
Lugʻat boyligini oshirish va yangi soʻzlarning toʻgʻri talaffuzini oʻrganish.
Nutq madaniyatini oshirish, til qoidalariga rioya qilish.

Xulosa

Boʻgʻma nutq va tilning tabiiy qismidir, lekin uni toʻgʻri va ravon nutq uchun kamaytirish kerak. Nutq madaniyati va talaffuz mashqlari yordamida boʻgʻmalarni bartaraf etish mumkin. Bu nafaqat nutq ravonligini oshiradi, balki tushunishni ham yengillashtiradi.

Agar siz ma’lum bir kontekstda yoki sohada "boʻgʻma" soʻzi haqida maʼlumot soʻrayotgan boʻlsangiz, iltimos, batafsilroq soʻrashingiz mumkin.