BOG’LOVCHI

BOG’LOVCHI (grammatikada) — yordamchi so’z. Gap va ran bo’laklarini birbiriga bog’laydi. Bog’lovchi ishlatilishiga ko’ra, yakka Bog’lovchilar (“va”, “ammo”, “lekin”, “agar”, “chunki”, “uchun” va boshqalar), takrorlanuvchi Bog’lovchilar (“ba’zi”, “bir”, “goh”, “yo” va boshqalar) ga bo’linadi. Bog’lovchi grammatik ma’no va vazifasiga ko’ra, teng Bog’lovchi va ergashtiruvchi Bog’lovchilarga ajratiladi. Teng Bog’lovchilar “va”, “hamda” — biriktiruv Bog’lovchilarga (“bahor keldi va daraxtlar uyg’ondi”); “ammo”, “lekin”, “birok”, “balki” — zidlovchi Bog’lovchilarga (“u ishga bordi, biroq ishlamadi”); “yo”, “yoki”, “yoxud”, “goh… goh”, “dam… dam” — ayiruvchi Bog’lovchilarga (“dam havo ochiladi, dam yomg’ir yog’adi”); “na … na” — inkor Bog’lovchilarga (“na yomg’ir yog’adi, na havo ochiladi”) bo’linadi. Biriktiruvchi Bog’lovchining vazifasini “bilan” ko’makchisi, “ham”, “da”, “u” (“yu”) yuklamalari ham bajarishi mumkin. “U” (“yu”) yuklamasi zidlovchi Bog’lovchi vazifasida ham keladi. Ergashtiruvchi Bog’lovchi ko’pincha bosh gapga qo’shilib, izohlash va aniqlash mazmunini beruvchi ergash gapni bog’lab keladi. Ular — “ki(m)” — aniqlov Bog’lovchi (“deydilarkim, oyda ham dog’bor”); “chunki”, “shuning uchun”, “negaki”, “toki” — sabab va maqsad Bog’lovchi (“keldi, shuning uchun quvondim”); “go’yo”, “go’yoki” — chog’ishtiruv Bog’lovchi (“u tik ag’anadi, go’yo ostidan kesilganday bo’ldi”); “agar”, “basharti”, “garchi” — shart va to’siqsizlik Bog’lovchi (“agar kelsa, gaplashaman”)larga farqlanadi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

“Bog‘lovchi” so‘zi o‘zbek tilida turli ma’nolarda ishlatiladi va uning izohi kontekstga qarab o‘zgarishi mumkin. Quyida “bog‘lovchi” so‘zining asosiy ma’nolari va uning turli sohalarda qo‘llanilishi haqida batafsil ma'lumot keltirilgan:

1. Umumiy ma’nosi

“Bog‘lovchi” so‘zi asosan biror narsani boshqa narsaga tutashtiruvchi, ulovchi, ulanma vazifasini bajaruvchi narsalarni ifodalaydi. Bu ma'no doirasida “bog‘lovchi” ikki yoki undan ortiq elementni bir-biriga biriktiruvchi vosita yoki rol o‘ynaydi.

2. Tilshunoslikda

Bog‘lovchi - so‘zlarni, gap qismlarini yoki gaplarni o‘zaro bog‘lovchi so‘z yoki so‘z birikmasi hisoblanadi. Tilshunoslikda “bog‘lovchi” asosan quyidagi turlarga bo‘linadi:

Biriktiruvchi (koordinativ) bog‘lovchilar: ular teng huquqli gap qismlarini yoki gaplarni bog‘laydi. Masalan: “va”, “yoki”, “hamda”, “balki” kabi so‘zlar.
Tushuntiruvchi (subordinativ) bog‘lovchilar: ular bir gapni boshqasiga ma’lum bog‘liqlikda bog‘lab beradi. Masalan: “chunki”, “agar”, “qachon”, “nima uchun” kabi bog‘lovchilar.

Misol: “Men kitob o‘qib, kino tomosha qildim.” Bu yerda “va” bog‘lovchi (biriktiruvchi) vazifasida ishlatilmoqda.

3. Mexanika va texnikada

Texnik sohada “bog‘lovchi” - bu ikki yoki undan ortiq qismlarni biriktirish, tutashtirish uchun mo‘ljallangan qurilma yoki detal. Masalan, mix, vint, qaychi, kesma, yeng, sharnir va boshqa bog‘lovchi elementlar qurilma va inshootlarni yig‘ishda qo‘llaniladi.

4. Kompyuter va dasturlashda

Dasturlash tilida “bog‘lovchi” (inglizcha: binding) tushunchasi ham bor, u o‘zgaruvchi yoki funksiyaning qaysi qiymat yoki manzil bilan bog‘langanligini bildiradi. Bundan tashqari, modul yoki kutubxona bog‘lovchi komponentlar sifatida ham qaraladi.

5. Ijtimoiy va madaniy kontekstda

“Bog‘lovchi” so‘zi ma’nosi kengayib, insonlar yoki guruhlar o‘rtasidagi aloqani ta’minlovchi omil yoki vositani anglatishi mumkin. Masalan, “oilaviy bog‘lovchi”, “madaniy bog‘lovchi” deganda, oilaviy va madaniy rishtalar, an’analar tushuniladi.

Xulosa

“Bog‘lovchi” o‘zbek tilida keng qo‘llaniladigan so‘z bo‘lib, u umumiy ravishda biror narsani boshqa biror narsaga ulovchi, tutashtiruvchi vosita yoki tushuncha sifatida ishlatiladi. Uning aniq ma’nosi kontekstga qarab o‘zgaradi va tilshunoslik, texnika, dasturlash, ijtimoiy sohalarda turlicha talqin qilinadi.

Agar siz “bog‘lovchi” haqida ma'lum bir soha yoki kontekstda batafsilroq ma'lumot istasangiz, iltimos, aniqlik kiriting.