Birinchi afyun urushi
Ingliz-xitoy urushi (1840— 42), birinchi „afyun“ urushi — Angliyaning Xitoyga qarshi bosqinchilik urushi. Angliya Xitoyni oʻziga qaram, yarim mustamlaka yoki mustamlaka mamlakatga aylantirish maqsadida boshlagan. Angliya hukumati oʻz tovarlari, ayniqsa afyun uchun Xitoy bo-zorlarini ochish yoʻlidagi diplomatik xattiharakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchragach (1792—93-yillardagi Ma-kartney missiyasi, 1816-yil dagi Amxerst missiyasi), inglizlar zoʻravonlik yoʻliga oʻtganlar. 1839-yil 3-iyunda imperatorning maxsus vakili Lin Szesyuy buyrugʻiga koʻra, xorijiy savdogarlardan tortib olingan afyunlar ommaviy suratda yoʻq qilina boshlangan. Bu Angliyaning Xitoyga qarshi urush ochishiga bahona boʻlgan. 1839-yilning 2-yarmida ingliz va Xitoy harbiy kemalari oʻrtasida bir necha marta qurolli toʻqnashuv sodir boʻlgan. Angliya metropoliyadan koʻmakchi harbiy qismlar yetib kelishi bilan 1840-yil iyundan Xitoyga qarshi urush eʼlon qilmasdan rejaviy harbiy harakatlarni boshlab yuborgan, inglizlar Guanchjou, Syamin, Ninbo sh.larini, Minszyan va Yanszi daryolarining quyilish havzalarini qamal qilgan. 1840-yil iyulda Dinxay (Chjou-shan o.larida) bosib olingan, avgustda ingliz kemalari Shim.dagi Tyanszin portiga kirgan, bu imperator saroyidagilarni sarosimaga solib qoʻygan. Lin Szesyuy Guandundagi vazifasidan ozod qilingan. Afyun savdosini taqiklash haqidagi 1840-yil noyabr
dagi farmon bekor qilindi. Sulh shartno-masi tuzish haqida yashirin ravishda inglizxitoy muzokaralari boshlab yuborilgan. Xitoy hukmron doiralarini yon bosishga majbur etish maqsadida 1841-yil yanvarda ingliz qoʻmondonligi Guanchjou yaqinidagi bir necha istehkomlarni egallab olgan. Bunga javoban imperator rasmiy ravishda Angliyaga urush eʼlon qilgan (1841-yil fevral). Harbiy harakatlar, asosan, Guandun viloyatida boʻlgan. 1841-yil mayda Guanchjou rayonida kelishuv bitimi imzolangan, lekin ingliz soldat va ofitserlari tinch aholini talashni davom ettirishgan. Bu Guandun, Futszyan, Szyansu va b. viloyat aholisining qurolli kurash boshlashiga sabab boʻlgan. 1841-yil avgustdan harbiy harakatlar qayta boshlangan. Inglizlar Syamin, Ninboni bosib olganlar. 1842-yil iyunda Usun (Shanxay atrofida), Chjenszyan (Yan-szida) istehkomlari egallangan. 1842-yil 29-avgustda Sin xukumati teng huquqli boʻlmagan Nankin bitimini imzolagan. Bu urush Xitoy tarixida yangi davrni boshlab bergan: Xitoy jamiyati feodal (mulkdorlik) jamiyatdan yarim mustamlaka va yarim feodal (mulkdor) jamiyatga aylana boshlagan; bu urushdan soʻng Xitoy xalqi 100 yildan ortiq davr mobaynida xorij davlatlari va ichki reaksiyaning birlashgan kuchlariga karshi kurash olib bordi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Birinchi Afyun urushi (1840–1842) — Britaniya imperiyasi bilan Xitoyning Ching sulolasi o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuv bo‘lib, asosan afyunni noqonuniy savdosi va uning ta’siri sabab yuzaga kelgan. Bu urush Xitoy tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, xalqaro tijorat va siyosatda yangi davrni boshlab berdi.
Urushning sabab va sabablari:
XIX asr boshlarida Britaniyaning sanoat inqilobi rivojlanib, Angliyaga ko‘plab yangi mahsulotlar kerak bo‘ldi. Biroq Xitoy iqtisodi kuchli bo‘lgani uchun Britaniyaliklar u yerda o‘z tovarlarini sotishda qiynaldilar. Shu bois ular Xitoyga afyunni noqonuniy ravishda olib kirish va sotishni yo‘lga qo‘ydilar. Afyun o‘rta Osiyodan olib kelingan va Hindistondan Xitoyga eksport qilingan. Bu afyun savdosi Xitoyda keng tarqalib, aholining salomatligiga zarar yetkazdi va davlat iqtisodiyoti uchun katta muammo bo‘ldi.
Xitoy hukumati afyunni man qilishga harakat qildi, ayniqsa imperator Daoguang davrida (1820–1850). 1839 yilda Pekinga Britaniya elchisi chaqirilib, John Humphrey Lin aralashuvi bilan afyun savdosi taqiqlandi va afyun ashyolari musodara qilindi. Bu esa Britaniya hukumati tomonidan qattiq qarshi olindi va urush boshlangan.
Urush jarayoni:
1840 yilda Britaniya qo‘shinlari Xitoyga qarshi harbiy harakatlarni boshladilar. Ular dengizga asoslangan kuchlarga ega bo‘lib, Xitoyning dengiz sohilidagi shaharlariga, ayniqsa Kanton va Guangzhou (Kanton) hududlariga hujum qildilar. Xitoy armiyasi Britaniya texnologiyasi oldida zaif ekanligini ko‘rsatdi.
Urush vaqtida Britaniya kuchlari Xitoyning bir qancha muhim portlarini egallab, adolatli savdo shartlarini majburlashdi. Xitoy hududlarida bir qancha janglar bo‘lib o‘tdi, ammo oxirida Ching sulolasi mag‘lub bo‘ldi.
Urush yakuni va natijalari:
1842 yilda Nanjing shahrida "Nanjing shartnomasi" imzolandi. Ushbu shartnoma Xitoy uchun katta mag‘lubiyat bo‘ldi va quyidagi asosiy natijalarni keltirib chiqardi:
- Xitoyda nogiron savdo shaharlarining ochilishi (Guangzhou, Amoy, Fuzhou, Ningbo va Shanghai).
- Britaniya hukumatiga Hong Kong orolini egallash huquqi berildi.
- Britaniya fuqarolari uchun Xitoyda immunitet va savdo huquqlari kafolatlandi.
- Xitoy urushdagi zararlarni qoplash uchun katta miqdorda to‘lovni amalga oshirishga majbur bo‘ldi.
Urushning ahamiyati:
Birinchi Afyun urushi Xitoyning Ching sulolasi uchun katta mag‘lubiyat bo‘lib, ichki siyosiy va iqtisodiy muammolarni kuchaytirdi. Bu urush natijasida Xitoy imperiyasi g‘arbiy davlatlar ta’siriga ochilib, o‘z mustaqilligini qisman yo‘qotdi. Urush ikki davlat o‘rtasida tengsizlik bitimlarining boshlanishi bo‘lib, "nogiron shartnomalar" davrini ochdi.
Shuningdek, urush Xitoyda milliy uyg‘onish va islohotlarning boshlanishiga turtki bo‘ldi. Uzoq muddatda bu urush Xitoyda Chinq sulolasining qadr-qimmatining pasayishiga va yuzlab ijtimoiy-siyosiy inqirozlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
Xulosa:
Birinchi Afyun urushi o‘n yillikdan oshiq shiddat bilan davom etgan va Xitoy tarixida muhim burilish nuqtasi hisoblanadi. Bu urush Xitoy-G‘arb munosabatlarining yangi bosqichini boshlab berdi va Xitoyning zamonaviylashtirilish jarayoniga turtki berdi. Afyun urushi nafaqat harbiy ziddiyat, balki iqtisodiy, siyosiy va madaniy inqiroz ham bo‘ldi.