BALZAMLASH

BALZAMLASH, mumiyolash — murda yoki uning ayrim a’zolari va to’qimalarini chiritmaydigan qilib uzoq saqlash usuli. Buning uchun jasadga chirituvchi mikroblarni o’ldiradigan maxsus antiseptik moddalar shimdiriladi. Odatda tibbiyot o’quv yurti talabalariga ko’rsatish, ilmiy tadqiqot olib borish, murdani uzoq, masofaga yetkazib berish zaruriyati tug’ilganda, shuningdek mashhur kishilar jasadi balzamlanadi. Balzamlash qadimdan ma’lum, dastlab Misrda qo’llanilgan; ular Balzamlash vositalariga xushbo’y modda — balzam ham qo’shib ishlatganlar (balzamlash nomi shundan olingan). Ilgari murdaning boshi, ko’krak, qorin bo’shliqlarini turli tuz eritmalari bilan to’ldirganlar. 16 — 17-asrlarda Yevropada har xil kimyoviy moddalar aralashgan eritmalar keng qo’llanilgan. Balzamlash uchun ko’proq formalin (formaldegidning 40%li eritmasi), etil spirti, sirka kislota va boshqalar qo’llaniladi. Tomirga formalin yuborib, murda yoki a’zo ana shu eritmaga solib qo’yilsa, uzoq turadi (formalin to’qimalarni mustahkam tutib, bakteriyalarning rivojlanishiga yo’l qo’ymaydi). Sud tibbiyotida Balzamlash uchun ko’pincha barobar miqdordagi spirt va formalin eritmasi ishlatiladi. Balzamlashning ancha mukammal usullari ham bor.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Balzamlash — bu o‘lik organizmlarni yoki ularning qismlarini uzoq vaqtga saqlash maqsadida qo‘llaniladigan maxsus jarayon bo‘lib, unda biologik materiallar buzilishini sekinlashtirish yoki to‘xtatish uchun turli kimyoviy moddalar qo‘llaniladi. Balzamlash usuli qadimdan odam o‘liklarini saqlash uchun foydalanilgan va bugungi kunda tibbiyot, anatomiyaga oid tadqiqotlar hamda madaniy va an'anaviy marosimlar uchun ham muhimdir.

Balzamlashning asosiy maqsadlari:

Tana shaffofligini saqlash — o‘lik tanada mikroorganizmlar faoliyati natijasida yuzaga keladigan parchalanishni oldini olish.
Jasadinga estetik ko‘rinish berish — yaqinlari va marhum bilan vidolashuv marosimlarida tananing tabiiy ko‘rinishini saqlash.
Tibbiy va ilmiy maqsadlar uchun saqlash — nevrologiya, anatomiyada o‘rganish uchun jasadlarni uzoq vaqt saqlash.
Ekspozitsiyalar va muzeylar uchun tayyorlash — tarixiy shaxslar yoki jonivor jasadlarini saqlash va ko‘rsatish.

Balzamlash jarayoni:

Ba'zi asosiy bosqichlari quyidagilar:

Tana tayyorlash: teri va ichki organlarda mavjud bo‘lgan qon va suyuqliklar chiqariladi.
Kimyoviy moddalarni qo‘llash: formaldegid, glitserin, metanol, spirt va boshqa maxsus aralashmalar tana to‘qimalariga kiritiladi. Formaldegid eng ko‘p ishlatiladi, chunki u oqsil tuzilishlarini barqarorlashtirib parchalanishni to‘xtatadi.
Suyak yoki mushaklarning saqlanishi: qon tomirlari va hujayralarga kimyoviy moddalar kiritilib, parchalanish oldini oladi.
Tananing tashqi qismiga turli texnikalar yordamida estetik ko‘rinish beriladi, masalan, bo‘yoqlar yoki saqlagichlar ishlatiladi.

Balzamlash turlari:

Kimyoviy balzamlash — eng keng tarqalgan usul. Formaldegid asosida ishlaydi.
Quritish bilan balzamlash — maxsus usullar orqali tanani quritib, parchalanishni to‘xtatish.
Sovutish va muzlatish — qisqa muddatda saqlash uchun ishlatiladi.
Tabiiy balzamlash — changli yoki yomg‘irli hududlarda tabiiy sharoitlarda paydo bo‘ladigan parchalanishning sekinlashuvi.

Balzamlashning afzalliklari:

Jasad uzoq vaqt buzilmay saqlanadi.
Oila azolari vidolashuv marosimini o‘tkazishlari uchun tanaga estetik ko‘rinish beriladi.
Tibbiyotda o‘rganish jarayonlari uchun sifatli material ta’minlanadi.
Muzeylarda tarixiy yodgorliklarni saqlash imkoniyati yuzaga keladi.

Kamchiliklari va xavflari:

Balzamlashda ishlatiladigan kimyoviy moddalar (masalan, formaldegid) zaharli hisoblanadi va inson sog‘lig‘iga zarar yetkazishi mumkin.
Jarayon murakkab va maxsus mahorat talab qiladi.
Ba'zida tabiiy ko‘rinishdan uzoq estetika hosil bo‘lishi mumkin.

Umuman olganda, balzamlash insoniyat tarixida muhim o‘rin tutadi va zamonaviy tibbiyotning ajralmas qismiga aylangan jarayondir. U orqali insonlar o‘z yaqinlarining jasadlarini hurmatli va estetik saqlash imkoniga ega bo‘ladilar.