Baader-Meinhof fenomeni
Baader-Meinhof fenomeni yoki
doimiylik moyilligi kognitiv moyillik boʻlib, biror narsani birinchi marta payqagandan soʻng, uni tez-tez yana payqab turgandek boʻlish bilan xarakterlanadi. Bu biror narsa haqida xabardorlikning kuchayishi oʻsha narsaning keyin goʻyoki tez-tez nazarga tushib turishidek illuziyani yaratadi. Aniqrogʻi, fenomen „siz hozirgina bilib olgan tushuncha yoki narsa toʻsatdan hamma joyda paydo boʻladigandek“ namoyon boʻladi.
Tarixi
„Baader-Meinhof fenomeni“ nomi Baader-Meinhof guruhi eslatib oʻtilgan doimiylik illuziyasining maʼlum bir misolidan olingan. Buni 1994-yilda bir gazeta stuniga yozgan maktubda Baader-Meinhof guruhi haqida birinchi marta eshitganini va koʻp oʻtmay tasodifan boshqa bir manbada koʻrganini eslatib oʻtgan Terry Mullen ismli odam payqab qolganini bildirgan. Hikoya nashr etilgandan soʻng, turli oʻquvchilar oʻzlarining shunga oʻxshash voqealar haqidagi tajribalari haqida batafsil maktublar yuborishdi va natijada „Baader-Meinhof fenomeni“ nomi paydo boʻldi.
„Doimiylik illuziyasi“ (inglizcha: frequency illusion) atamasi 2005-yilda Stanford universiteti va Ogayo shtati universiteti tilshunoslik professori Arnold Zwicky tomonidan kiritilgan. Arnold Zwicky bu illuziyani ikkita kognitiv moyillikni oʻz ichiga olgan jarayon deb hisobladi: diqqatni tanlab olish (biz uchun muhim boʻlgan narsalarni payqash va qolganlarini eʼtiborsiz qoldirish), soʻngra tasdiqlash tarafkashligi (potensial qarama-qarshi dalillarni eʼtiborsiz qoldirmasdan bizning farazlarimizni qoʻllab-quvvatlaydigan narsalarni izlash). Moyillik asosan zararsiz deb hisoblanadi, ammo shizofreniya bilan ogʻrigan bemorlarda simptomlarning yomonlashishiga olib kelishi mumkin. Doimiylik illuziyasi qonuniy taʼsirga ham ega boʻlishi mumkin, chunki guvohlarning hikoyalari va xotirasi bu illuziyadan oʻzgarishi mumkin.
Oliver Sacksning taʼkidlashicha, u Tourette sindromi bilan ogʻrigan koʻplab odamlarni bu atama bilan birinchi marta tanishganidan keyingina seza boshlagan.
Yana qarang
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Baader-Meinhof fenomeni, shuningdek "tez-tez uchraydigan hodisa" yoki "takroriy ko‘rish ta’siri" deb ham ataladi, psixologiyada odamlar yangi o‘rgangan yoki sezgan ma’lumotni tez-tez va ko‘p marotaba ko‘rish yoki eshitish holatini ta’riflaydi. Bu fenomen aslida odamning ongidagi diqqat va e’tibor yo‘naltirilishi bilan bog‘liq.
Masalan, biror yangi so‘z, atama, raqam yoki narsani bilinmagan yoki e’tiborga olinmagan paytda eshitganingizda yoki ko‘rganingizda, u haqida hech nima his qilmasligingiz mumkin. Lekin, birinchi marta o‘rgangan yoki eshitganingizdan so‘ng, bu ma’lumot sizning ongizda mavjud bo‘ladi va siz uni atrofingizda ko‘proq sezib qolishingiz mumkin. Shu sababli u juda tez-tez, hattoki real to‘planma yoki soni ko‘p bo‘lmagan holda ham takroran uchrayotgandek tuyuladi.
Sabablari:
- Diqqat effekti (Selective attention): Yangi o‘rgangan yoki eshitgan narsaga ong ongingiz ko‘proq diqqat qaratadi, shuning uchun uni ko‘proq ko‘rasiz.
- Xotira ta’siri: Yangi ma’lumot ongga joylashgach, uni ko‘proq eslaysiz va qayta-qayta ko‘rib turishingiz mumkin.
- Tasodifiylikni tan olishdagi noto‘g‘rilik: Odamlar takroriy uchrashuvlar ko‘p ekanligini sezishadi, lekin aslida bu faqat tasodifiy voqealar yig‘indisi bo‘lishi mumkin.
Baader-Meinhof fenomeni nomi nemis radikal guruh Baader-Meinhof guruhiga bog‘liq, ammo fenomenni quyidagi holatlarni tinglaganingizda yoki o‘rganganingizda paydo bo‘lganida odamlarning bu guruhni tez-tez eslatishi natijasida vujudga kelgan.
Qisqasi, bu fenomen odamning ongidagi yangi axborotga bo‘lgan e’tiborining oshishi va shunga bog‘liq sezish xatoliklarining natijasidir. Bu fenomen kundalik hayotda ko‘p uchraydi va odamlar o‘z xotirasi, qarashlari va e’tiborining sub’yektiv ta’sirini yaxshi anglashlariga yordam beradi.