AVIATSIYA ASTRONOMIYASI

AVIATSIYA ASTRONOMIYASI – amaliy astronomiya bo’limi. Asosan, samolyotning vaziyatini va harakat yo’nalishini aniqlash bilan shug’ullanadi. Uchish paytida maxsus asbob (sekstant) yordamida samolyotdan ko’rinayotgan osmon yoritqichlarining balandligi va kuzatish vaqti aniqlanadi. Har bir kuzatish maxsus hisoblash yo’li bilan vaziyat chizig’ini aniqlash va xaritaga tushirish imkonini beradi. Samolyotning vaziyati ikkita vaziyat chizig’ining kesishgan nuqtasida bo’lib, bir necha kilometr aniqlikda topiladi. Agar osmon yoritqichining balandligini o’lchash paytida samolyot yerdagi biror aniq mo’ljal (daryo, okean qirg’og’i va boshqalar) yoki radiopelengator chizig’ida bo’lsa, uning koordinatalarini bitta vaziyat chizig’i yordamida ham aniqlash mumkin. Hozir Aviatsiya astronomiyasi usullari ayrim masalalarni hal qilishda qo’llanilmoqda.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Aviatsiya astronomiyasi haqida uzunroq ma’lumot

Aviatsiya astronomiyasi — bu aviatsiya va astronomiyani birlashtirgan, samolyotlarda, ayniqsa uzoq masofalar va okeanlar ustidan uchishda navigatsiya va joylashuv aniqlash uchun astronomik kuzatish usullarini qo‘llash bilan bog‘liq fan. Ushbu yo‘nalishda astronomiyaning yulduzlar, sayyoralar, Oy va Quyoshning joylashuvi haqidagi ma’lumotlari samolyotlarning yo‘nalishini to‘g‘ri belgilashda muhim rol o‘ynaydi.

Aviatsiya astronomiyasining kelib chiqishi va rivojlanishi

Avvaliga dengizchilar yulduzlar yordamida kemalar joylashuvini aniqlash uchun astronomik navigatsiyadan foydalanganlar. Aviatsiya rivojlangach, aynan uzoq parvozlarda, ayniqsa radar va sun’iy yo‘ldosh tizimlari hali keng tarqalmagan davrda, aviatorlar uchun yulduzlar yordamida navigatsiya imkoniyati muhim bo‘ldi. Bu usul ayniqsa, kechki yoki tungi uchishlarda, shamolsiz va aniq osmon sharoitida juda foydali edi.

Aviatsiya astronomiyasida qo‘llaniladigan asosiy elementlar

Yulduzlar va osmon jismlari
Aviatsiya astronomiyasida yulduzlarning harakatini, ularning koordinatalarini aniq bilish muhimdir. Samolyotning aniq koordinatasini aniqlash uchun yulduzlar, Oy va Quyoshning yuqori aniqlikdagi astronomik koordinatalari ishlatiladi.
Astronomik navigatsiya uskunalari
- Stellimer yoki yulduz kuzatuvchi asboblar: maxsus astrolab yoki sextant kabi asboblar yordamida yulduzlarning balandligi aniqlanadi.
- Gorizont indikatorlari: samolyot gorizontini va yulduzning balandligini tez va aniq o‘lchaydi.
- Kalkulyatorlar va elektron navigatsiya tizimlari: zamonaviy aviatsiyada astronomik ma’lumotlarni tez hisoblash va joylashuvni aniqlash uchun ishlatiladi.
Hisoblashlar
Aviatsiya astronomiyasi navigatsiyasi joylashuvni, ya’ni kenglik va uzunlikni astronomik kuzatishlar yordamida hisoblashni o‘z ichiga oladi. Bu uchun yulduzlarning ko‘kdagi koordinatalari, samolyotning vaqt indeksi, va yuqorida o‘lchangan burchaklar ma’lumotlari talab qilinadi.

Zamonamizdagi roli

Bugungi kunda GPS (Global Positioning System) kabi sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari aviatsiya navigatsiyasida asosiy vosita hisoblanadi. Shu sababli aviatsiya astronomiyasi usullari kundalik uchishda kam qo‘llaniladi, ammo favqulodda vaziyatlarda, texnika ishdan chiqqanda yoki GPS signali yo‘qolgan holatlarda astronomik navigatsiya hayotiy ahamiyat kasb etadi.

Yakuniy fikr

Aviatsiya astronomiyasi navigatsiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u samolyotlarda joylashuvni aniqlash va yo‘nalishni belgilashda astronomiyadan foydalanadi. Bu fan aviatsiyaning rivojlanishi bilan birga yuzaga chiqdi va hamon qiyin sharoitlarda navigatsiya vositasi sifatida o‘z o‘rnini saqlab qolmoqda.

Agar siz aviatsiya astronomiyasining tarixiy rivojlanishi, uskunalari yoki zamonaviy qo‘llanilishi haqida batafsilroq ma’lumot istasangiz, bemalol so‘rashingiz mumkin!