ATMOSFERADAN TASHQI ASTRONOMIYA

ATMOSFERADAN TASHQI ASTRONOMIYA — amaliy astrofizikaning zamonaviy bo’limi; asosan yer atmosferasi ta’siri tufayli uning sirtidan kuzatish qiyin bo’lgan to’lqin uzunlik (X) diapazonlarida tadqiqot olib borish maqsadida kosmosga chiqariladigan maxsus teleskop va ilmiy asboblarni yaratish hamda kuzatuv natijalarini taxlil qilish bilan shug’ullanadi. Xususan, atmosferadagi kislorod va suv butlari X q 1 santimetrgacha bo’lgan radionurlarning yutilishi, optik nurlarning 20 — 30% susayishi, u<3000 X soha nurlari N, N2, O, O2, O3 va boshqa atom, molekula hamda ionlarda yutilishi osmon jismlarida ro’y berayotgan fizik jarayonlarni to’la o’rganishga halal beradi. Atmosferadan tashqi astronomiya usullari yordamida hozir radio, infraqizil, optik, ultrabinafsha, rentgen va gamma diapazonlarda kosmosdan kuzatish ishlari olib borilmoqda.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

ATMOSFERADAN TASHQI ASTRONOMIYA

Atmosferadan tashqi astronomiya—bu Yerning atmosferasidan tashqarida joylashgan fazoni o‘rganadigan fan sohasidir. Ushbu sohada kosmik fazoning turli ob'ektlari va hodisalari, masalan, yulduzlar, galaktikalar, planetalar, zarralar va boshqa kosmik jismlar, asosan Yer atmosferasi qamrab olmaydigan elektromagnit spektrning turli diapazonlarida kuzatiladi.

Nima uchun atmosferadan tashqi astronomiya kerak?

Yerni o‘rab turgan atmosfera astronomik kuzatuvlarni murakkablashtiradi. Atmosfera quyidagi kamchiliklarni keltirib chiqaradi:

Atmosferaning so‘riklashi: Atmosfera yorug‘likni qisman yoki to‘liq so‘radi, ayniqsa rentgen, ultrabinafsha, gamma nurlari va infraqizil nurlari.
Atmosfera fazoviy chayqalishi: Atmosferadagi turli qatlamlarning harorat va bosim farqlari sababli yulduzlar nurlari chayqala boshlaydi (atmosferik burilish).
Shovqin va qoralash: Havo harakati va shovqin kuzatuvlarning aniq bo‘lishiga to‘siq bo‘ladi.

Shuning uchun yuqori sifatli astronomik kuzatuvlar va o‘lchovlarni amalga oshirish uchun teleskoplar atmosferadan tashqariga chiqariladi.

Atmosferadan tashqi astronomiya vositalari

Sun’iy sun’iy yo‘ldosh teleskoplari:
Atmosferadan tashqarida joylashib, Yer atmosferasining xalaqitidan holi bo‘lishadi. Masalan:
- Hubble kosmik teleskopi (ultrabinafsha, ko‘rinadigan va yaqin infraqizil diapazonlarni o‘rganadi)
- Chandra rentgen teleskopi (rentgen nurlarini o‘rganadi)
- Spitzer infraqizil teleskopi
- Fermi gamma nurlar teleskopi
Radio teleskoplar:
Atmosfera radio to‘lqinlarini yaxshi o‘tkazadi, shuning uchun ko‘p radio teleskoplar Yer yuzasida qurilgan bo‘lsa-da, ba'zilari kosmosda ham joylashgan.
Kosmik kema va zondlar:
O‘zlari ko‘proq ma'lumot olib keladi, yaqin va uzoq koinotni o‘rganishda foydalaniladi. Misollar: Mars roverlari, Voyager zondlari.

Atmosferadan tashqi astronomiyaning afzalliklari

Atmosferadan keladigan shovqin va qoralash yuqoriga ko‘tariladi.
Turli nurlar diapazonini to‘liq o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Ko‘proq aniqlikda rasm va ma'lumot olish mumkin.

Xulosa

Atmosferadan tashqi astronomiya zamonaviy kosmik texnologiyalar yordamida koinotni chuqurroq tushunish imkonini beradi. Bu sohaga doir ishlanmalar koinot sirlarini ochishda muhim rol o‘ynaydi va astronomiyaning rivojlanishida yangi davr yaratadi.

Agar sizga qo‘shimcha ma'lumot yoki aniqroq mavzu kerak bo‘lsa, so‘rashingiz mumkin!