ASHTARXONIYLAR

ASHTARXONIYLAR, Joniylar-1601 — 1757 yillarda o’zbek davlatchiligini boshqargan sulola. 1601 yil ashtarxoniylardan Boqi Muhammad Buxoro hokimiyatini qo’lga olgach, Shayboniylar sulolasi hukmronligi tugatilgan. Ashtarxoniylar Jo’jixon naslidan bo’lib, 14-asrning 80-yillaridan boshlab Astraxon (Ashtarxon, Hoji Tarxon) va uning atrofidagi yerlar, xalklar ustidan xukmronlik qilgan. 1556 yil Astraxonni Rossiya bosib olgandan keyin, Ashtarxoniylardan Yormuhammadxon oilasi bilan Buxoroga ko’chib kelgan. Buxoro xoni Iskandarxon (1563— 83) qizi Zuhroxonimni uning o’g’li Jonibek sultonga bergan. Jonibek Sulton Zuhroxonimdan uch o’g’il (Din Muhammad, Boqi Muhammad, Vali Muhammad) ko’rgan. Din Muhammad Abdullaxon II zamoni (1583-98) da Niso va Abivard hokimi bo’ldi. Abdulmo’minxon o’ldirilgandan keyin (1599) Amir va ruhoniylar Jonibek sultonni xon taxtiga ko’tarmoqchi bo’ldilar. Lekin, Jonibek bundan voz kechdi. Shunda ular uning katta o’g’li din Muhammad nomiga xutba o’qitdilar. Ammo u Buxoroga borayotib yo’lda halok bo’ldi. Oxiri taxtga Jonibek sultonning o’rtancha o’g’li Boqi Muhammad o’tqazildi. Shundan boshlab Buxoro xonligi Ashtarxoniylar qo’liga o’tdi. Sulola hukmdorlari: Boqi Muhammadxon (1601-05), Vali Muhammadxon (1605- 11), Imomqulixon (1611-42), Nadr Muhammadxon (1642-45), Abdulazizxon (1645-81), Subhonqulixon (1681-1702), Ubaydullaxon II (1702-11), Abulfayzxon (1711-47), Abdulmo’minxon (1747-51), Ubaydulloxon III (1751-54), Sherg’ozi (1754-57). Ad.: Abduraimov M. A., Ocherki agrarnix otnosheniy v Buxarskom xanstve v 16— 19 vv., t. I—II, T., 1966, 1970; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; O’zbekiston xalqlari tarixi, 2-t., T., 1994.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Ashtarxoniylar — Markaziy Osiyoda XVI asrning ikkinchi yarmidan XVII asr o‘rtalarigacha hukmronlik qilgan turkiy-tatar sulolasi. Ular asosan Orol dengizi atrofidagi hududlarda, xususan, hozirgi Qozog‘iston, Qoraqalpog‘iston va O‘zbekistonning ayrim qismlarida hokimiyatni qo‘lga kiritganlar.

Tarixi va kelib chiqishi

Ashtarxoniylar nomi ularning bosh shahridan — Ashtarxon (Astrakhan) shahridan kelib chiqqan. Sulola nomzodlari Qrim xonligi va Nog‘aylar orasidan bo‘lgan. Ashtarxoniylar Orta Osiyoda Shayboniylar sulolasi qulaganidan keyin siyosiy bo‘shliq paydo bo‘lganda hokimiyatni o‘z qo‘liga olishgan. Ular Qozon va Astraxan xonliklarining qulashi natijasida shakllangan siyosiy vaziyatdan foydalangan.

Siyosiy faoliyati

Ashtarxoniylar boshqaruvi ostida Xorazm (Qozon, Nukus atrofida), Qoraqalpoq, Qo‘ng‘irot, va Baxt hududlari birlashgan. Sulolaning eng mashhur hukmdori Ibragimxon (ruhi qutlug‘) bo‘lib, u 1603 — 1628 yillarda hukmronlik qilgan. U Ashtarxoniylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.

Madaniy hayoti

Ashtarxoniylar davrida madaniyat va diniy hayot rivojlangan. Ular islom dini asosida davlatni boshqargan, madrasalar va masjidlar qurdirganlar. Shuningdek, asarlar yozilgan va ilm-fan rivojlangan. Sulola vakillari o‘z vaqtida chig‘atoy tilida adabiy tilni rivojlantirishga ham hissa qo‘shganlar.

Yakuniy bosqich

XVII asrning o‘rtalarida Ashtarxoniylar sulolasi zaiflashib, o‘z hududlarini boshqa kuchli davlatlarning, xususan Rossiya va Buxoro amirligining bosimi ostida yo‘qotgan. Ashtarxoniylar davri tugaganidan so‘ng ularga xos siyosiy va madaniy an’analar boshqa davlatlar tomonidan davom ettirilgan.

Umumiy xulosalar

Ashtarxoniylar o‘z davrida Markaziy Osiyoda siyosiy kuch hisoblangan, ularning davrida mahalliy turkiy xalqlarning madaniyati va siyosati rivojlangan. Ular Shayboniylar sulolasining merosini davom ettirgan va keyingi tarixiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatgan muhim tarixiy qism hisoblanadi.