ARCHA

ARCHA (luniperus) — sarvdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt va butalar turkumi. 70 ga yaqin turi bor. Archa bir jinsli, bir yoki ikki uyli, shamol yordamida changlanuvchi, ignabargli o’simlik. Archaning erkaklik qubbasi sarg’ish, 3 — 6 changdonli qipiqsimon changchilardan tashkil topgan. Urg’ochi qubbalari yashil bo’lib, qarama-qarshi yoki oldinma-keyin o’rnashgan urug’chibarg va urug’kurtaklardan iborat. Qubbalari yumaloq (diametri 5 — 20 millimetr), ichida 1 — 10 dona urug’bor. Archa mart—may oylarida gullaydi. Mevasi qo’ng’ir, ikkinchi yili (sentabr — noyabrda) pishib, qish yoki bahorda to’kiladi. Archa urug’ini yaxshi undirish uchun uni yozda stratifikasiya qilib, kuzda sepiladi. 2 — 3 yoshli ko’chati ekiladi. Archaning ko’pchiligi o’rta mintaqalarda o’sadi. Ba’zi turlari tropik hududlardagi tog’larda ham uchraydi. I. semiglobosa (sovur Archa), I. turkestanica (o’rik Archa), I. sabina (qora Archa) va I. seravschanica (Zarafshon Archa) kabi turlari O’rta Osiyo, xususan O’zbekiston tog’larida tarqalgan bo’lib, maxsus archazorlarni tashkil qiladi. Archaning xo’jalikdagi ahamiyati katta. Yog’ochi me’morlikda, o’ymakorlikda va qalam yasashda ishlatiladi. Ba’zi turlaridan xushmanzara o’simlik sifatida foydalaniladi. Qubbalaridan turli moddalar (efir moyi, qatron, qand, mum va organik kislotalar) olinadi. Qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovchi, balg’am ko’chiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori sifatida ishlatiladi. O’rta Osiyodagi turlaridan olinadigan efir moyining tsedrol fraktsiyasi esa jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qo’llaniladi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Archa (yunoncha: ἀρχή) so‘zi yunon tilidan kelib chiqqan bo‘lib, “boshlanish”, “asl manba”, “asos” yoki “ilkhom” degan ma'nolarni anglatadi. Archa atamasi falsafa, tarix, adabiyot va arxeologiya sohalarida keng qo‘llaniladi va turli kontekstlarda turlicha ma'nolar kasb etadi.

Falsafada Archa
Antik yunon falsafasida Archaga dunyodagi hamma narsaning boshlanishi yoki asosiy elementi sifatida qaralgan. Birinchi tabiatshunos faylasuflar (miloddan avvalgi 6-asr) dunyoning mohiyatini izlashda Archani topishga harakat qilishgan. Masalan:
- Thales uchun archa suv edi.
- Anaximen esa havoni archa deb hisoblagan.
- Heraklitos uchun archa - o‘t edi.
- Empedokl esa 4 asosiy element – yer, suv, havo va o‘t birikmasidan archa sifatida ko‘rsatgan.
Bu tabiatshunos falsafiy qarashlardan keyin Archa kontseptsiyasi yanada murakkablashib, Platon va Aristotel davrida dunyo va haqiqatning ilk tamoyillari shaklida rivojlangan.
Tarixiy va madaniy ma’noda
Archa so‘zi qadimgi, ilk davr yoki boshlang‘ich davr ma’nosida ishlatiladi. Masalan: arxeologiyada archa davr – insoniyat tarixidagi ilk davrlarni anglatadi. Archa madaniyatlar, yozuv tizimlari, san’at shakllari va jamiyat tuzilmalarining dastlabki bosqichlarini ifodalaydi.
Adabiyot va san’atda archa
Adabiyotda archa so‘zi ko‘pincha eski uslub, qadimgi shakl, ilk hayotiy va madaniy ko‘rinish sifatida qo‘llaniladi. San’atda archa uslubi va archa shakllar dastlabki, an’anaviy yoki dastlabki yaratilgan asarlarni ifodalash uchun ishlatiladi.
Lingvistika va gramatikadagi archaik so‘zlar
Lingvistika sohasida archaik so‘zlar – deyarli ishlatilmaydigan, eski, tarixiy til namunasi sifatida qoldirilgan ifodalar yoki iboralar maqomida qaraladi. Masalan, o‘zbek tili tarixida archaik so‘zlar hozirgi kundalik gaplashuvda kamroq qo‘llaniladi, faqat adabiy matnlarda yoki tarixiy asarlarda uchrashi mumkin.

Xulosa

Archa so‘zi o‘zbek tilida qadimiylik, boshlanish nuqtasi, asosiy element yoki biror narsaning ildiz manbai ma'nolarini bildiradi. Tarix, falsafa, madaniyat va tilshunoslikda archa tushunchasi bilim olishda va insoniyat taraqqiyotini tushunishda muhim o‘rin tutadi.

Agar sizga archa bilan bog‘liq aniq bir mavzu yoki soha haqida batafsil ma'lumot kerak bo‘lsa, iltimos, so‘rashingiz mumkin!