Amudaryo boʻlimi

Andoza:Rossiya imperiyasi uyezdi

Amudaryo boʻlimi — Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi maʼmuriy-hududiy birlik (1873-1917). Rus podsho hukumati Xiva xonligini boʻysundirgach (1873), Amudaryoning soʻl qirgʻogʻida yashovchi qoraqalpoqlar xonlik tarkibida qoldi, oʻng qirgʻogʻidagilar esa rus davlatiga tobe qilindi. Bu joyda 1873-yilda Turkiston general-gubernatorligi tarkibida Amudaryo okrugi, 1874y.danA.b. tashkil etiddi. 1886-yil ga kelib, Amudaryo boʻlimi Sirdaryo viloyatiga kiritildi. Boʻlim hududida 95 ming qoraqalpoq, 55 ming oʻzbek, 40 ming qozoq va 16 ming turkman istiqomat qilgan. Amudaryo boʻlimi Shoʻroxon va Chimboy degan ikki qismdan iborat boʻlib, Biybozor, Toʻrtkoʻl, Tomdi, Shayx Abbos Vali, Mingbuloq, Soriboy, Chimboy, Nukus, Davqaron, Ishim, Naupir, Koʻkkoʻl, Qoʻngʻirot, Toldi va Kegayli (boʻlis)larni oʻz ichiga olgan.

Amudaryo boʻlimi — Sirdaryo boʻlimi tarkibidagi maʼmuriy birlik. Markazi — Petro-Aleksandrovsk shahri.

Maʼmuriy boʻlinishi

]</ref>.
-->

Tarixi

Amudaryo boʻlimi 1873-yilda Xiva xonligidan Rossiyaga oʻtgan yerlarda tashkil etildi. 1887-yilda Sirdaryo biloyati tarkibiga kiritildi.

1920-yil oktabrida Turkiston ASSRning Amudaryo viloyatiga aylantirildi.

Aholisi

1897-yildagi sanoq boʻyicha boʻlimda 194,5 ming kishi istiqomat qilgan. Shu jumladan qoraqalpoqlar — 47,9 %; qozoqlar — 24,2 %; oʻzbeklar — 17,7 %; boshqa turklar — 7,1 %; ruslar — 1,6 %. Petro-Aleksandrovsk shahrida 3 111 kishi istiqomat qilgan

Manbalar

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Amudaryo boʻlimi haqida uzunroq maʼlumot:

Amudaryo — Markaziy Osiyodagi eng katta daryolardan biri boʻlib, uning uzunligi taxminan 2400 km atrofida. Daryo asosan Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻiziston va Turkmaniston hududlaridan oqib oʻtadi. Amudaryo daryosining o‘ziga xosligi shundaki, u Qizilqum choʻlini sharqiy qismidan qamrab oladi va Orol dengizining janubi-gʻarbiy qismiga oqib tushadi, ammo so‘nggi yillarda Orol dengizining sathi pasaygani sababli u to‘g‘ridan-to‘g‘ri dengizga yetmay qolgan.

Geografik joylashuvi va muhim bo‘limlari

Amudaryo daryosi koʻplab filiallarga va tarmoqlarga ega, ularning ayrimlari nechta bo‘limlarga boʻlinadi. Quyida Amudaryoning asosiy bo‘limlari va ularning geografik ahamiyati haqida maʼlumot:

Oqbo‘g‘izdan (Qayrag‘och) boshlanadigan yuqori oqim
Amudaryo daryosi Qayrag‘och va boshqa togʻ daryolaridan boshlanib, togʻ oldi hududlaridan oʻtadi. Bu qismda suv hajmi katta boʻlib, ko‘p joyda togʻlardan keladigan qor- va muzlik suvlariga boy.
Surxondaryo va Qizilqum cho‘li orasidagi boʻlim
Bu qismda daryo keng vodiylardan oʻtib, suyultirilgan va koʻplab sunʼiy kanallar orqali sug‘oriladi. Bu hudud agrar kesimlar uchun juda muhim, chunki daryo suvi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda asosiy manba hisoblanadi.
Amudaryoning o‘rta oqimi
O‘rta oqimda daryo yo‘nalishi ko‘proq silt yo‘nalishida boʻlib, oqimi sekinlashadi. Bu yerda koʻplab suv omborlari qurilgan, ulardan eng katta “To‘rtko‘l” suv ombori hisoblanadi. Suv omborlari suvni boshqarish va qishloq xo‘jaligiga taqam sifatida foydalaniladi.
Pastki oqim va Orol dengiziga yaqin hudud
Amudaryo pastki oqimi asosan Tojikiston va O‘zbekiston chegaralaridan o‘tib, keyinchalik Orol dengizining avvalgi chegara hududlariga yetadi. Lekin oxirgi yillarda suv shortenligi, qishloq xo‘jalikda suvning koʻp sarflanishi va iqlim oʻzgarishlari sababli, hozirgi vaqtda Amudaryo to‘g‘ridan-to‘g‘ri Orol dengiziga oqmaydi.

Amudaryo boʻlimlarining ahamiyati

Iqlim va tabiiy resurslar: Amudaryo bo‘ylab joylashgan hududlarda iqlim quruq va yarim cho‘l boʻlib, daryo suv manbalari bu hududlarda yashash va qishloq xo‘jalik faoliyatini rivojlantirish uchun muhim ekanligini ko‘rsatadi.
Qishloq xo‘jaligi: Amudaryo daryosi hududdagi eng asosiy sug‘orish manbai bo‘lib, paxta, don, meva va sabzavot yetishtirishda katta rol o‘ynaydi. Daryo suvi ko‘plab kanallar va artelalar orqali taqsimlanadi.
Xalq xo‘jaligi va sanoat: Suv taqchilligi, suv resurslarini boshqarishning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi hududdagi sanoat va qishloq xo‘jalikni rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Daryo bo‘yida suv energetikasi (gidroelektrostansiyalar) ham joylashgan.

Muammolar va ekologik vaziyat

Amudaryo daryosi suv oqimining kamayishi, sug‘orishda suvsizlik, Orol dengizining qurib borishi, hamda kimyoviy moddalar bilan ifloslanishi kabi ekologik muammolar yuzaga kelgan. Bu muammolarni hal qilish uchun O‘zbekiston, Tojikiston va boshqa davlatlar hamkorlikda suv resurslarini boshqarish va muhofaza qilish choralarini ko‘rmoqda.

Xulosa

Amudaryo boʻlimi — bu faqat daryo yo‘nalishi emas, balki Markaziy Osiyodagi ijtimoiy-iqtisodiy, ekologik va madaniy ahamiyatga ega keng hududdir. Daryo suvi hududdagi millionlab insonlar hayotiga bevosita taʼsir etadi, shuningdek, ekotizim va agrar sohaning asosidir. Amudaryoning barcha bo‘limlari birgalikda bu hududlarning rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi va ularni saqlash kelajak uchun muhim masala hisoblanadi.