AMMONIYLASHUV

AMMONIYLASHUV, ammonifikasiya (ammoniy va lotincha facio — qilaman) — azotli organik moddalarning ammiak ajratib parchalanish jarayoni. Tuproqda azotli moddalarning ko’pchiligi (99%) o’simliklar o’zlashtira olmaydigan (gumus, organik o’g’itlar, o’simliklar qoldiqlari, hayvonot va mikroorganizmlar qoldiklari) holda bo’ladi. Ammoniylashuv jarayoni natijasida ular o’simliklar o’zlashtira oladigan holga keladi. Oqsil moddalar tuproqda chirituvchi bakteriyalar, shuningdek aktinomisetlar va mog’or zamburug’lar ta’sirida parchalanib, ammiak hosil qiladi. Ammiak Ammoniylashuv davrida paydo bo’lgan oddiy kislotalar bilan birga reaktsiyaga kirishib, ammoniyning suvda oson eriydigan tuzlarini hosil qiladi. Ammoniyning bunday shakldagi turlarini o’simliklar oson o’zlashtiradi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Ammoniylashuv haqida batafsil ma’lumot

Ammoniylashuv — bu organik moddalar, asosan oqsillar va aminokislotalarning mikroorganizmlar (masalan, bakteriyalar) yordamida parchalanganida ammoniy (NH₃ yoki NH₄⁺) hosil bo‘lishi jarayonidir. Bu jarayon azot aylanishining muhim qismi hisoblanadi va tuproqning azot miqdorini oshirishda, qishloq xo‘jaligida hamda ekologiyada katta ahamiyatga ega.

Ammoniylashuv jarayoni

Bosqichlar:
- Oqsillar va aminokislotalar mikroorganizmlar tomonidan parchalanadi.
- Natijada, ular o‘z tarkibidagi azotni ammoniy ionlariga aylantiradi.
Kimyoviy formula:
- Organik azotli birikmalar (masalan, aminokislotalar) NH₂ guruhiga ega.
- Mikroorganizmlar ta’sirida ular NH₄⁺ (ammoniy ionlari) va boshqa moddalar hosil qiladi.
Mikroorganizmlar:
- Ammoniylashuv jarayonini amalga oshiradigan mikroorganizmlar asosan heterotrof bakteriyalar guruhiga kiradi.
- Ular tarkibida oqsillarni parchalab, azotni ammoniakka aylantiradi.

Ammoniylashuvning ekologik va qishloq xo‘jalik ahamiyati

Tuproqda azot aylanishi: Ammoniylashuv tuproqda azotning mineral shakli — ammoniakka aylanishini ta’minlaydi. Bu azot o‘simliklar tomonidan so‘rilishi mumkin bo‘lgan asosiy shakl hisoblanadi.
Azot aylanishi tsikli: Ammoniylashuv azot aylanishining ajralmas qismi bo‘lib, undan so‘ng ammoniak nitratga (nitrifikatsiya jarayonida) va keyinchalik nitratlarga (NO₃⁻) aylanadi. Nitratlar ham o‘simliklar uchun muhim ozuqa moddalardir.
Organik moddalarning parchalanishi: Ammoniylashuv organik moddalarning tuproqdagi parchalanishi orqali azotning qayta tiklanishini ta’minlaydi.
Azot o‘g‘itlari: Ammoniylashish jarayoni natijasida hosil bo‘lgan ammoniy azotli o‘g‘itlar tarkibida ham bo‘ladi. Bu o‘g‘itlar tuproqqa o'tkazilganda, o‘simliklar uchun foydali azot manbai sifatida foydalaniladi.

Ammoniylashuvga ta’sir etuvchi omillar

Harorat: Mikroorganizmalarning faoliyati va ammoniylashuv darajasi haroratga bog‘liq. Optimal harorat 25-40 °C oralig‘ida bo‘ladi.
Namlik: Tuproq namligi ham jarayon tezligiga ta’sir qiladi. Haddan ziyod yoki yetarli darajadagi namlik ammoniylashuvni sekinlashtiradi yoki tezlashtiradi.
pH darajasi: Tuproqning pH darajasi ham muhimdir. Ammoniylashuv ko‘pincha neytral va ozgina sho‘rlangan tuproqlarda yaxshiroq kechadi.
Oksigen mavjudligi: Ammoniylashuv jarayoni aerob sharoitda (kislorod borligida) yaxshi rivojlanadi.

Xulosa

Ammoniylashuv — organik azotli birikmalarni mikroorganizmlar orqali ammoniyga aylantirish jarayoni bo‘lib, bu tuproq azotining asosiy manbalaridan biridir. Ushbu jarayon yaxshi o‘simlik o‘sishi uchun zarur bo‘lgan azotni ta’minlaydi va azot aylanishining muhim bo‘lagi hisoblanadi.

Agar sizga ammoniylashuv jarayoni haqida qo‘shimcha ma’lumot yoki amaliy misollar kerak bo‘lsa, bemalol so‘rashingiz mumkin!