Amfibiyalar

Suvda va quruqliqda yashovchilar (Amphibia) — suvdan quruqlikda yashashga oʻtgan dastlabki umurtqali hayvonlar sinfi. Quruqlikda yashashga oʻtish bilan Suvda va quruqlikda yashovchilarning tuzilishi balikdarga nisbatan takomillashgan, xususan, skeletning tayanch vazifasini bajarishga oʻshii bilan uzun naysimon suyaklar paydoboʻlishi oyoqlarning vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Quruqpikda yashash atmosfera havosi bilan nafas olishga imkon beruvchi organ — oʻpkaning rivojlanishiga, qon aylanishi, nerv sistemasi va sezgi organlarining takomillashuviga olib kelgan. Shuning bilan birga Suvda va quruqlikda yashovchilar skeletida togʻayning koʻp boʻlishi, nafas olish, qon aylanishi, ayirish, nerv sistemasi va boshqa organlarning sodda tuzilganligi, lichinkasining yon chiziqlari, dumi, yuragining 2 kameradan, qon aylanish sistemasining bir doiradan iboratligi ularni quruqlikda yashovchi eng sodda tuzilgan umurtqali hayvonlar ekanligini koʻrsatadi. Koʻpchilik Suvda va quruqlikda yashovchilarning hayoti voyaga yetgan davrida ham suv bilan bevosita bogʻliq.

Suvda va quruqlikda yashovchilar yuqori devon davrida qadimgi panja qanotli baliqlardan kelib chiqqan; ular baliqlar bilan haqiqiy quruqlikda yashovchi hayvonlar (amniotlar) oʻrtasida oraliq oʻrinni egallaydi. Stegotsefallar deb atalgan qadimgi Suvda va quruqlikda yashovchilar bosh qutisi skeleti 1 m gacha boʻlgan. Ular karbonning oʻrtalarigacha quruklikda yashovchi yagona umurtqalilar boʻlgan. Karbon davri oxiridan boshlab quruqlikda sudralib yuruvchilar hukmronlik qila boshlagan. Hozirgi sudralib yuruvchilar yura davridan maʼlum.

Hozir Suvda va quruqlikda yashovchilar tanasi uzunligi 2—3 sm dan 1,8 m gacha. Terisi yumshoq va yupqa boʻlib, shilimshiq bezlar ishlab chiqaradigan suyuqlik bilan doimo hoʻllanib turadi. Teri gaz va suv almashinuvi vazifasini ham bajaradi. Terining bu xususiyati ularning quruklik muhitiga toʻliq moslanishiga imkon bermagan. Bir qancha turlari terisida zaharli suyuklik ishlab chiqaradigan bezlar ham boʻladi. Suvda va quruqlikda yashovchilar hrz. quruqlikda yashovchi umurtqalilar orasida eng sodda tuzilgan boʻlib, skeletida togʻaylar koʻp. Oldingi oyokdari, odatda 4 barmokli, keyingisi — 5 barmokli. Dumli Suvda va quruqlikda yashovchilardan sirenlarning keyingi oyoqlari, oyoqsizlarning ikkala juft oyoqlari, koʻkrak qafasi boʻlmaydi; ogʻiz boʻshligʻi tubidagi muskullarning qisqarishi tufayli havo oʻpkaga oʻtadi. Ayrim salamandralarda oʻpka boʻlmaydi. Miyacha kuchsiz rivojlangan. Dumsiz Suvda va quruqlikda yashovchilarda oʻrta quloq va nogʻora pardasi rivojlangan. Yuragi 3 kamerali, oʻpkasiz Suvda va quruqlikda yashovchilar yuragi 2 kamerali. Chal yurak boʻlmasiga arteriya qoni, oʻng yurak boʻlmasiga vena qoni va teridan arteriya qoni keladi. Arteriya va vena qoni yurak qorinchasida aralashib ketadi. Gavdadagi boshdan boshqa barcha organlar aralash qon bilan taʼminlanadi. Buyragi koʻpchilik baliklarnikiga oʻxshash tana buyrak (mezonefros); buyrak va jinsiy bezlar yoʻli kloakaga ochiladi. Suvda va quruqlikda yashovchilar — gavda harorati oʻzgarib turadigan (poykiloterm) hayvonlar. Hozirgi Suvda va quruqlikda yashovchilar 3 turkum 25—30 oilaga mansub 400 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston hududida dumsizlar turkumiga mansub 2 turi (baqa va qurbaqa) tarqalgan; dumlilar turkumidan tritonlar akvariumlarda boqiladi. Suvda va quruqlikda yashovchilar, asosan, suvda koʻpayadi. Koʻpchilik dumsizlar va ayrim dumlilar uchun tashqi urugʻlanish, koʻpchilik dumlilar va barcha oyoqsizlar uchun ichki urugʻlanish xos. Odatda, tuxum qoʻyadi; ayrim turlari tirik tugʻadi yoki tuxumdan tirik tugʻadi. Lichinkasi voyaga yetgan davridan keskin farq qiladi (ayniqsa, dumsizlar itbaligʻi); metamorfoz orqali rivojanadi. Ayrim kurukdikka tuxum koʻyuvchi dumsizlar metamorfoz rivojlanadi. Dumlilarning ayrim turlari (aksolotl, alp tritoni va boshqalar) uchun neoteniya (voyaga yetmasdan koʻpayish) xos. Voyaga yetgan Suvda va quruqlikda yashovchilar har xil umurtqasizlar, asosan, hasharotlar, itbaliqlar, mikroskopik xdyvonlaar va oʻsimliklar bilan ozikdanadi. Suvda va quruqlikda yashovchilar zararkunanda ekosistemalarning asosiy komponenta boʻlib, koʻpchilik umurtqasizlar soninicheklab turishdagʻamdaboshqaxayvonlarga oziq sifatida katta ahamiyatga ega. Dumsizlarning ayrim turlari (mas, baqalar) bir qancha mamlakatlarda isteʼmol qilinadi. Ayrim Suvda va quruqlikda yashovchilar lab. hayvonlari sifatida ahamiyatga ega. Suv havzalarining ifloslanishi tufayli ayrim turlari soni kamayib bormoqda. 41 turi va kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Ochil Mavlonov.

uz.wikipedia.org

Sun'iy intellekt javobi:

Amfibiyalar — bu quruqlikda va suvda yashay oladigan, ikki hayot bosqichiga ega bo‘lgan umurtqali hayvonlar to‘dasi. Ularning nomi yunoncha “amphi” (ikkala) va “bios” (hayot) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, ular ikki xil muhitda yashash xususiyatiga ega ekanligini bildiradi.

Amfibiyalarning asosiy xususiyatlari:

Tana qoplamasi: Amfibiyalarning terisi mo‘rt, nam va suv o‘tkazuvchi bo‘lib, u nafas olishda muhim rol o‘ynaydi. Ko‘p amfibiyalar teri orqali nafas oladi, shuning uchun ular doim nam muhitni afzal ko‘radi.
Nafas olish: Amfibiyalar tana terisi, o‘pka va ba’zan gillalar yordamida nafas oladi. Ko‘pchilik yosh amfibiyalar suvda yashab, gillalar yordamida nafas oladi, kattalari esa asosan o‘pka va teri orqali nafas oladi.
Ko‘payish: Ko‘pchilik amfibiyalarning tuxumlari suvda yoki juda nam joylarda tuxumlanadi. Ular tuxumdan chiqqanida toshbaqa yoki qurbaqa chayqalagichiga o‘xshash shaklda bo‘ladi (larva bosqichi). So‘ngra metamorfoz jarayonida ular quruqlikka moslashadi.
Bahor va yoz oylarida faol bo‘lib, sovuq havoda ko‘pincha qishloqda yoki tuproq ostida yashiringan holda bo‘ladi (gibernatsiya).

Amfibiyalarning turlari: Amfibiyalar uch toifaga bo‘linadi — qurbaqalar (Anura), salamandralar va newtlar (Caudata yoki Urodela), hamda apoda yoki limbazi (Gymnophiona).

Ularning ekologik ahamiyati katta, chunki ular hasharotlar va boshqa mayda organizmlarni nazorat qiladi hamda o‘z navbatida yirik yirtqichlar uchun oziq manbai hisoblanadi.

O‘zbekiston hududida ham bir necha amfibiyalar turlari uchraydi, masalan, O‘zbekiston qurbaqasi (Rana tavasci), qora qurbaqa va boshqalar.

Amfibiyalar tabiatda muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi, lekin ularning ko‘pchiligi ekologik muammolar, suv chiqindilari, muhitning buzilishi va boshqa xavflardan xavf ostida. Shuning uchun amfibiyalarni muhofaza qilish juda zarur hisoblanadi.