Almato
Olmaota yoki
Almati (qozoqcha: Алматы́) (1921-yilgacha Verniy; oʻrta asrlarda Almatu) — Qozog'istonning eng katta shahri. 1929 — 1998-yillarda mamlakat poytaxti. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, 2 aeroport bor. Orqa Ili Olatovi tizmasining shimoliy yon bagʻri etaklarida, 650- 950 m balandlikda,Tyan-Shan togʻining shimolida, Qozogʻiston Respublikasining janubiy-sharqida joylashgan. Yanvarning oʻrtacha haroratii — 8 °C, iyulniki 22,9 °C. Almati shahrida 1,434,755 kishi istiqomat qiladi (2011). Almatining YaIMi 2010-yili 18,8 mlrd AQSh dollarini, har bir kishi boshiga hisoblaganda 19 ming AQSh dollarini tashkil qilib, Qozog'istonning YAIM ining beshdan bir qismini tashkil qiladi.
Aholisi
Shahar aholisining yarmidan oshigʻini qozoqlar tashkil qiladi. Qozoqlardan boshqa ruslar, uyg'urlar, tatarlar, ukrainlar va boshqalar tashkil qiladi. Chet elliklarning ichida eng koʻpi turklar. Norasmiy bayonotga koʻra aholi soni 2 millionnan ortiq, rasmiy bayonot boʻyicha Almatida aholi 1,8 millionni tashkil qiladi.
Almatining aholisi
Tarixi
Shahar dastavval 1854-yilda Zailiyskoye harbiy istehkomi sifatida qozoqlar joylashgan Almati qalʼasi yonida qurildi. Keyinchalik bu istehkom Verniy deb ataldi. 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tarkibida yangi tashkil etilgan Yettisuv viloyatining markaziga aylandi. U davrda sanoat korxonalari boʻlmagan, aholining koʻpchiligi dehqonchilik bilan shugʻullangan.
Iqtisodi
Shaharda mashinasozlik va metallsozlik sanoati („Porshen“, stanoksozlik, mexanika-tajriba, past voltli apparatura ishlan chiqarish) korxonalari yetakchilik qiladi. Almatida Qozogʻiston yengil sanoat korxonalari mahsulotining 28 % ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik va moʻyna, ip-gazlama kombinatlari, ip-yigiruv, trikotaj, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari faoliyat koʻrsatadi. Oziq-ovqat sanoati (goʻsht-konserva, un-yorma, makaron fabrikasi, sut, shampan vinosi, meva-konserva, qandolatpazlik, choy qadoqlash, likyor-araq, vino, pivo, achitqi zavoddlari) korxonalari mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi. Elektrotexnika zavodi ham faoliyat koʻrsatadi. Qurilish materiallari, yogʻochsozlik, temir-beton konstruksiyalari va qurilish detallari zavodlari bor. Almatining yoqilgʻi-energetika bazasi Qaragʻandi havzasining koʻmiri, koʻmir va mazut bilan ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari, Katta Almasay daryosidagi GES kaskadlari, Ili daryosidagi Qopchigʻay GESdir. Almatida tijorat banklari, qoʻshma va kichik korxonalar faoliyat koʻrsatmokda.
Ijtimoiy soha
Qozogʻiston FA, 16 oliy oʻquv yurti, 13 muzey, respublika kutubxonasi. teatrlar, telemarkaz, shahar mashaqqatga sazovor binolar: Abak nomplagi qozoq opera va balet teatri (1941), Hukumat uyi (1957), Respublika saroyi (1970), „Qozogʻiston“ mehmonxonasi (1977). Almatining turar joy mavzelari bir necha marta zilziladan qattiq shikastlangan. Oxirgi zilzilalar 1911 va 1921-yillarda sodir boʻldi. Shuningdek, sel ham vaqt-vaqti bilan ancha ziyon yetkazib turadi. Shu bois selga qarshi inshootlar qurilgan. Almati — yirik turistik va sport markazi. Shahardan janubda Orqa Ili Olatovi turistik zonasi hamda kurortlar bor. Almati yaqinida „Medeo“ qishki sport majmui ishlab turibdi.
Mustaqillik davri
1993-yilgi qaror boʻyicha shahar nomi rus tilida Alma-Atadan Almatiga oʻzgartirildi.
1997-yili Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti Nursulton Nazarboyevning farmoni bilan davlat poytaxti Almatidan Astanaga koʻchirildi.
1998-yilning 1-iyulida Almati shahrining mavqei haqida yangi qonun qabul qilindi. Bu qonun boʻyicha Almati ilmiy, madaniy, tarixiy, moliyaviy va ishlab chiqarish markazi boʻldi.
Mashhur odamlar
Polina Ledkova-oshxona kitoblari muallifi, fudbloger
Natalya Nazarova-teatr va kino aktrisasi
Dimash Adilet-biznesmen, blogger, telekoʻrsatuv ishtirokchisi
Vladimir Jirinovskiy-siyosiy va davlat arbobi
Irina Lindt-aktrisa
Radionova Svetlana-Rosprirodnadzor rahbari
Transport
Avtobus, trolleybus, tramvay, taksi, metro
Almati shahrida yoʻlovchilarni va yuk tashiydigan shahar yoʻnalishlarida 24 tashiydigan va oʻzlari 2000 avtobus, 46 tramvaylar, 191 trolleybuslarni boshqarish bilan „Alamtieelektrotrans“ MKK shugʻullanadi. 2011-yili 16-dekabrda Qozogʻiston Respublikasining 20 yillik mustaqillik bayramiga bagʻishlab 8 km ni tashkil qilgan metro topshirildi.
Manbalar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Almato (yoki Almatı) — Qozog‘istonning janubi-sharqiy qismida joylashgan yirik shahar va mamlakatning iqtisodiy, madaniy hamda ilmiy markazlaridan biridir. U xalqaro miqyosda Qozog‘istonning eng yirik shahri hisoblanadi va mamlakatning sobiq poytaxti bo‘lgan.
Geografiya va joylashuv
Almato Qozog‘istonning janubi-sharqida, Tyan-Shan tog‘ tizmasi yaqinida joylashgan. U Qoraqa’rg‘a daryosi bo‘yida joylashgan bo‘lib, tog‘lar orasida o‘zining go‘zal landshafti bilan mashhur. Shahar tabiiy manzaralari, shuningdek, atrofdagi tog‘lar va milliy bog‘lar bilan ajralib turadi.
Tarix
Almato shahri qadimdan savdo va madaniyat markazi bo‘lgan. U avvalgi nomi — Verniy bo‘lib, Rossiya imperiyasining shimoli-g‘arbiy qismidagi chegarada joylashgan qo‘riqchi shahar sifatida 1854-yilda tashkil etilgan. Keyinchalik u Sovet Ittifoqi davrida sanoat va madaniyat markaziga aylandi. 1997-yilda Qozog‘iston poytaxtini Almato shahridan Nursulton shahriga (sobiq Astana) ko‘chirish qarori qabul qilindi, biroq Almato mamlakatdagi eng muhim shahar sifatida qolmoqda.
Aholi va madaniyat
Almato aholisi taxminan 2 milliondan oshiq boʻlib, bu shaharni Markaziy Osiyodagi eng aholi ko‘p joylardan biri qiladi. Bu yerda turli millat va madaniyatlar uyg‘unlashgan bo‘lib, qozoq, rus, o‘zbek va boshqa etnik guruhlar yashaydi.
Shaharda bir qancha teatrlar, muzeylar, kutubxonalar va madaniyat markazlari mavjud. Almatoda ko‘plab xalqaro va mahalliy festivallar o‘tkaziladi, bu esa shaharni madaniy hayot markaziga aylantiradi.
Iqtisodiyot
Almato Qozog‘istonning iqtisodiy markazi sifatida sanoat, moliya, savdo va xizmat ko‘rsatish sohalarida rivojlangan. Shahar moliya va bank sektorining markazi bo‘lib, ko‘plab xalqaro kompaniyalar va banklarning bosh qarorgohlari joylashgan.
Ta'lim va ilm-fan
Almatoda ko‘plab universitetlar va ilmiy markazlar mavjud. Ular orasida Qozog‘iston Milliy Universiteti, Almatodagi Texnika Universiteti va boshqa nufuzli ilmiy muassasalarni aytish mumkin. Bu universitetlar Qozog‘istonda ta’lim sifatining oshishida muhim rol o‘ynaydi.
Sayyohlik
Almato atrofidagi tabiiy go‘zalliklar, tog‘lar, undan tashqari qorli cho‘qqilar, shifobaxsh ummonlar va milliy bog‘lar sayyohlar uchun jozibali maskandir. Shahar yaqinidagi Charyn kanyoni, Medeu muzqaymoq arenası va Butakovka tog‘lar milliy bog‘i kabi joylar mashhur turistik manzillardir.
Xulosa
Almato Qozog‘istonning madaniyati, tarixi, tabiiy go‘zalligi hamda iqtisodiy salohiyati bilan ajralib turadigan shahar. U mamlakatning sobiq poytaxti bo‘lishiga qaramay, hozir ham muhim markaz sifatida ro‘l o‘ynaydi va mintaqaning markaziy shaharlardan biridir.