Almashuvchan o'zaro ta'sir
Almashuvchan oʻzaro taʼsir — ayniy zarralarnit bir-biriga alohida taʼsir koʻrsatishi. A.oʻ.t. zarralarning diskret harakteristikalari (zaryadi, spini, massasi) va toʻlqin funksiyasiga bogʻliq. Koʻpchilik hodisalar (mas, gomeo-polyar bogʻlanish hosil boʻlishi, kristallarda zonalar hosil boʻlishi va hokazo)ga A.oʻ.t. sabab boʻladi. Ayniy zarralar ti-zimida ular oʻrnining juft-juft boʻlib almashinishidan yuzaga keladigan simme-triyani aks ettiruvchi sof kvant effekt; klassik fizikada unga oʻxshash oʻzaro taʼ-sir yoʻq. A.oʻ.t. kattaligi, asosan, zarralar toʻlqin funksiyalarining ustma-ust tushish darajasi bilan, yaʼni ularning birgalikda fazoning umumiy qismida boʻlish vaqti bilan belgilanadi, shuning uchun bu zarralar holatlari qancha ke-skin farq qilsa, A.oʻ.t.ning oʻrni shun-cha kam boʻladi. Zarralar orasida oʻzaro taʼsir kuchi mavjud boʻlganida A.oʻ.t. bu 361kuchni oʻzgartiradi. Mas, atomdagi elek-tronlarning aynan bir xilligi hisobga olinganda elektronlarning bir-birini itarishi oʻrni kamayadi. Parallel spinli elektronlar itarishish energiyasining effektov kamayishi atomlar, molekulalar va kristallarda muhim oʻrin tutadi. Mas, u ferromagnetizmni vujudga kelti-radi. Bu effekt vodorod molekulasi N2 dagi gomeopolyar molekulyar bogʻlanishga asos boʻladi. A.oʻ.t. hissasi tizimning zichligi ortishi bilan kamayadi. A.oʻ.t. atomning tashqi elektron qobiqlariga eng katta taʼsir koʻrsatadi. Atom yadrosida ham almashuvchan effektlar muhim oʻrin egallaydi. „A.oʻ.t.“ ibo-rasi zarralarning aynan bir xilligi bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo koor-dinatalar almashishini taqozo qiladigan oʻzaro taʼsir (mas, yadro) kuchlarini belgilashda ham qoʻllaniladi. A.oʻ.t. atom va mole-kula spektrlari, kimyoviy bogʻlar, ferro-magnetizm va boshqalarni tushuntirib beradi.
Adabiyotlar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Almashuvchan o‘zaro ta‘sir — bu fizikada va kimyoda atomlar, molekulalar yoki zarralar orasidagi kuchlarning bir turi bo‘lib, ular o‘zaro ta‘sir natijasida doimiy yoki vaqtinchalik zaryad almashinuvi orqali yuzaga keladi. Bu ta‘sir odatda elektromagnit tabiatga ega bo‘lib, zaryadlangan zarralarning o‘zaro ta‘siridan vujudga keladi.
Almashuvchan o‘zaro ta‘sirlar ko‘pincha quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi:
-
Elektron almashinuvi — kimyoviy bog‘lanishlar, masalan, kovalent bog‘lanish paytida atomlar o‘rtasida elektronlar almashinishi yoki umumiy foydalanilishi natijasida yuzaga keladi. Bu ta‘sir molekulalarni barqarorlashtiradi.
-
Zaryad almashinuvi — ion bog‘lanishda atomlar yoki ionlar bir-biridan elektronlarni qabul qilish yoki berish orqali o‘zaro ta‘sirlashadi. Natijada ijobiy va salbiy ionlar paydo bo‘lib, ular o‘zaro elektrostatik kuch bilan biriktiriladi.
-
Energiya almashinuvi — zarralar o‘rtasida fotonlar yoki boshqa zarralar almashinuvi orqali energiya uzatiladi, masalan, elektromagnit to‘lqinlar yoki kvant mexanik jarayonlarda.
Almashuvchan o‘zaro ta‘sirlar quyidagi jarayonlarda muhim ahamiyatga ega:
- Kimyoviy reaksiyalar — atomlar va molekulalar o‘rtasidagi almashuvchan ta‘sirlar kimyoviy bog‘lanishlarning hosil bo‘lishi yoki buzilishida muhim rol o‘ynaydi.
- Yadro reaksiyalari — yadro zarralari o‘rtasidagi almashuvchan ta‘sirlar yadroviy bog‘lanish va parchalanishda ta‘sir ko‘rsatadi.
- Materiallarning fizik xossalari — metal va boshqa qattiq jismlardagi elektron almashinuvi ularning elektr va issiqlik o‘tkazuvchi xossalarini belgilaydi.
Xulosa qilib aytganda, almashuvchan o‘zaro ta‘sir tabiatdagi turli fizik va kimyoviy jarayonlarning asosiy mexanizmlaridan biridir va yangi materiallar yaratishda hamda tabiiy hodisalarni tushunishda hal qiluvchi o‘rin tutadi.