Akseleratsiya
Akseleratsiya (lot. accelaratio — tezlashish) (biologiyada) — embri-on (pusht) rivojlanishining maʼlum bosqichlarida uning ayrim aʼzolari shakllanishining tezlashuvi. Bolalar va oʻsmirlar oʻsishi hamda jismoniy rivoj-lanishining tezlashishi. Hozirgi bolalar va oʻsmirlar har bir yoshda ancha oldingi yillardagi tengqurlariga nisbatan boʻychan boʻlib, vazni ogʻirroqdir. Bolalar katta boʻlgan sari, bu farq shunchalik seziladi. Ularning sut tishlari oldin boʻrtadi, doimiy tishlar bilan tezroq almashinadi, skeletining suyaklanishi ham oldinroq yuz beradi. Ogʻir mehnatning kamayishi, umumiy hayot tarzi, maishiygigiyenik shart-sharoitlarning yaxshilanishi, shuningdek yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikohga yoʻl qoʻymaslik va boshqa A.ga olib kelishi mumkin. A. faqat bolalar gavda oʻlchamlarining jadal kattalanishida emas, balki ularning dunyoqarashi hamda fikrlashlari ilgarilab ketishi, shuningdek erta balogʻatga yetishida ham na-moyon boʻladi.
Adabiyotlar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Akseleratsiya — jismning harakat tezligining vaqt bo‘yicha o‘zgarishidir. Ya’ni, akseleratsiya biror jismning tezligi qancha vaqt ichida va qanday yo‘nalishda o‘zgarishini ko‘rsatadi. Fizikada akseleratsiya odatda «a» harfi bilan belgilanadi va uning o‘lchov birligi metrlarda soniyada kvadrat (m/s²) hisoblanadi.
Akseleratsiyaning ta’riflari va tushunchalari:
-
O‘rtacha akseleratsiya — bu muayyan vaqt oralig‘ida tezlikning o‘zgarish sur’ati:
[
a_{o‘rtacha} = \frac{\Delta v}{\Delta t} = \frac{v_2 - v_1}{t_2 - t_1}
]
bu yerda (v_1) va (v_2) — jismning boshlang‘ich va oxirgi tezligi, (t_1) va (t_2) esa vaqtning boshlanish va tugash nuqtalari.
-
Zudlik (tezda o‘zgaruvchi akseleratsiya) — agar vaqt intervali juda kichik yaqinlashsa, ya’ni (\Delta t \to 0), o‘sha paytdagi akseleratsiya aniqlanadi:
[
a = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta v}{\Delta t} = \frac{dv}{dt}
]
Akseleratsiyaning turlari:
- Musbat akseleratsiya — tezlik ortayotgan holat.
- Manfiy akseleratsiya (sekinlashish) — tezlik kamayayotgan holat.
- Markaziy akseleratsiya — aylana bo‘ylab harakat qiluvchi jismlarda harakat yo‘nalishining doimiy o‘zgarishi natijasida yuzaga keladi.
Akseleratsiyaning fizik ahamiyati:
Akseleratsiya jismning harakat holatini (tezlik va joylashuvini) o‘zgartiradi. Newtonning ikkinchi qonuni bo‘yicha, jismga ta’sir etayotgan kuch akseleratsiyaga sabab bo‘ladi:
[
F = m \times a
]
bu yerda (F) — kuch, (m) — jism massasi, (a) — akseleratsiya.
Kundalik hayotda akseleratsiya:
- Avtomobil tezlanayotganda yoki tormoz olayotganda akseleratsiya mavjud bo‘ladi.
- Erkin tushish harakatida jismlar erkin aqceleratsiya ostida harakat qiladi.
- Parvoz qilayotgan samolyot yoki raketalarning harakatida kuchli akseleratsiya seziladi.
Umuman olganda, akseleratsiya — harakatni tahlil qilish, jismning harakat holatini to‘liq ifodalashda muhim fizik kattalikdir.