Aerodinamik isish
Aerodinamik isish — gaz yoki havo biror jism sirtidan katta tezlik bilan oqib oʻtganda shu jism sirtining isishi. Gaz yoki havo oqimi sekinlashgan sari uning temperaturasi orta boradi va gaz (havo)ning issiqlik oʻtkazishi tufay-li jism sirtining temperaturasi ham ortadi. Gaz (havo) oqimi asosan zichlik keskin oʻzgaradigan chegara qatlamda sekinla-shadi. Harakatning sekinlashishi nati-jasida havoning eng yuqori isish temperaturasi havoning dastlabki temperaturasiga ham bogʻliq boʻladi. Jismning ichki qatlamlariga issiqlik tarqalmasa, isish temperaturasi ancha yuqori boʻladi. Jismning eng yuqori bosim taʼsir" etadigan va eng isiydigan qismi uning odd tomonidir. Shu sababdan havo (gaz)da katta tezlik bilan harakat qiluvchi jismning old tomoni tez yemi-riladi. Jismning ayrim qismlarini havoda qizishdan saqlash uchun issiqqa chidamli materiallar, termoizolyatsiya, ichki va tashqi sovitkichlar ishlatiladi va shu maqsadda havoda harakatlanishning eng yaxshi varianti tanlanadi. Jismning tezligi juda kattalashganda gaz (havo)ning nur chiqarib sovishi, zarba toʻlqinidan isishi eʼtiborga olinadi. Bunday hollar ballistik va qitʼalararo raketalar, sunʼiy yoʻldoshlar va kosmik apparatlariing atmosfera qatlamiga kirishida sodir boʻladi. Mas, kosmik apparat atmosfera qatlamiga 8,1 km/sek tezlikda kirganda temperatura 8000° ga yetadi. Shuning uchun ularning sirtini maxsus himoya qilish tadbirlari koʻrilishi lo-zim. Yer yuzidan taxminan 100 km cha yuqorida Aerodinamik isish kam; balandlik 200 km dan ortgach, Aerodinamik isishni eʼtiborga olmasa ham boʻladi.
Adabiyotlar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Aerodinamik isish — bu ob’ektning havo yoki boshqa gaz oqimida yuqori tezlikda harakatlanishi natijasida yuzaga keladigan isitish jarayonidir. Bu hodisa asosan aerodinamika va termodinamika sohalarida o‘rganiladi va samolyot, raketa, avtomobil kabi yuqori tezlikda harakatlanuvchi jismlar dizaynida juda muhim hisoblanadi.
Aerodinamik isishning sabablari
Aerodinamik isishning asosiy sababi — jismning yuqori tezlikda gaz yoki havo oqimidan o‘tishi natijasida yuzaga keladigan gazning siqilishi va belgilaridagi energiya o‘zgarishidir. Ob’ekt oldiga kelayotgan havo siqiladi va harorati ko‘tariladi. Gaz molekulalari va jismlar yuzasi orasidagi tez-tez to‘qnashuvlar issiqlik hosil qiladi.
Jarayon ta’siri
- Gazning siqilishi: Yuqori tezlikda harakatlanayotgan ob’ekt atrofidagi havo trubasi siqilib, harorati yuqorilaydi.
- Issiqlik uzatish: Uzoq muddatli yuqori harorat ob’ekt yuzasiga issiqlik uzatadi va ob’ektni isitadi.
- Termal stress: Juda yuqori harorat materiallarda deformatsiya va kuchaygan termal stresslarni keltirib chiqaradi.
- Yoqilish va ionizatsiya: Ba’zi holatlarda, ayniqsa reaktiv tezliklarda, gaz molekulalari ionlanishi va yonuvchi kimyoviy jarayonlar yuzaga keladi.
Aerodinamik isishning muhimligi
- Samolyotlar va kosmik kemalar: Yuqori tezlikda parvoz qiluvchi samolyot va kosmik qurilmalar yuzasining harorati juda oshadi, shuning uchun ularni himoya qilish uchun maxsus issiqlik himoya qoplamalari qo‘llaniladi.
- Raketalarda: Raketa harakatlanishida gazning siqilishi va issiqlik oshishi mexanizmning ishonchliligiga ta’sir qiladi.
- Autoindustria: Yuqori tezlikda harakatlanadigan avtomobillar va velosipedlarda aerodinamik isish energiyasini taqsimlash va himoya tizimlarini yaratishda hisobga olinadi.
Misollar
- Qayta tiklanadigan kosmik kemalarda (masalan, “Space Shuttle”) aerodinamik ishish fazasida yuzani qoplash uchun maxsus qilinadigan issiqlik boshqaruv qoplamalari ishlatiladi.
- O‘zgaruvchan tezlikda parvoz qiluvchi samolyotlarning qanot va burilish joylarida harorat juda oshadi va aerodinamik isish zo‘riqishini kamaytirish uchun materiallar tanlanadi.
Xulosa
Aerodinamik isish — bu yuqori tezlikda harakat qiladigan jismlarning atrofidagi gaz bilan o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida yuzaga keladigan issiqlik hosil bo‘lishi jarayoni. Bu jarayon parvoz texnologiyalarida xavfsizlik va ishonchlilikni ta’minlash uchun asosiy hisoblanadi. Aerodinamik ishishdan kelib chiqadigan issiqlik muammolarini kamaytirish va boshqarish uchun zamonaviy ilm-fan va texnologiya doimiy rivojlanmoqda.