Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)
Abulxayrxon (1412—1468) — tarixda Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati deb nom olgan davlat asoschisi.
Tura (Gʻarbiy Sibir) xoni boʻlgan.
1446-yilda Abulxayrxon Sirdaryo boʻyidagi bir qancha shahar va qal’alar (Oqqoʻrgʻon, Arquq, Oʻzgan, Sigʻnoq, Suzoq)ni bosib oldi. 1447-yilda mamlakat poytaxti Sibirdan Sigʻnoqqa koʻchirildi. 1431-yilda Abulxayrxon Xorazmni bosib oldi. 1448-yilda koʻchmanchi oʻzbeklar Movarounnahrga bostirib kirdilar va Samarqandni qamal qildilar.
1451-yilda Abulxayrxon Abu Said bilan qoʻshilib yana Samarqandga yurish qildi va uni taxtga oʻtqazdi. Koʻchmanchi oʻzbeklar keyinchalik temuriylardan Muhammad Joʻqiyga ham koʻmaklashdilar (1460-62).
Abulxayrxon davlati tarixini tarixchi Masud bin Osmani Kuhistoniy tasvirlab bergan. Tasavvufning taniqli vakili Najmiddin Kubro asos solgan tariqatning vakili Husayn Xorazmiyning Abulxayrxonga bagʻishlab turkiy tilda asar yozgan.
Abulxayrxon oilasi aʼzolari adabiyotga ixlosmand edilar. Abulxayrxon taniqli shoir, tasavvufchi, tasavvuf tarafdori Jaloliddin Rumiy asarlarini tarjima qilishni buyurdi.
Abulxayrxon vafotidan keyin uning dushmanlari (Iboqxon, Jonibek, Burka sulton, Yomgʻurchi, Muso mirzo, Ahmadxon) taxt vorisi Shayx Haydarni magʻlub qildilar va Koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qulatdilar. Lekin XV asrning 80-yillarida Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon oʻz raqiblari ustidan gʻalaba qozondi va hokimiyatni qoʻlga oldi.
Manbalar
Adabiyotlar
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Abulxayrxon (1394–1468) — Oʻzbek ulusi tarixi va Markaziy Osiyo tarixida muhim shaxslardan biridir. U Shayboniylar sulolasining asoschisi va Oʻzbek ulusining sardori boʻlib, 15-asr oʻrtalarida yashagan. Uning davrida Oʻzbek ulusi hududlari kengayib, Markaziy Osiyoda siyosiy va harbiy kuch sifatida namoyon boʻldi.
Abulxayrxon 1428 yilda sulola boshligʻi boʻlib saylangan va o‘z boshqaruvi davrida ko‘p mintaqalarni – jumladan, Qozon, atrofdagi turkiy qabilalar va boshqa hududlarni – birlashtirishga harakat qilgan. U Orol dengizi yaqinidagi hududlarni nazorat qilgan va o‘sha davrdagi iqtisodiy va madaniy rivojlanishga ta’sir ko‘rsatgan.
Abulxayrxonning eng muhim merosi – O‘zbek ulusining tashkil topishida uning roli va Shayboniylar davlatining poydevorini qo‘yganligidir. U harbiy va siyosiy sohalarda o‘zining jasorat va donoligi bilan tanilgan. Uning o‘g‘li Muhammad Shayboniy keyinchalik o‘z nomi bilan atalgan Shayboniylar dinastiyasining eng qudratli hukmdorlaridan biri sifatida tarixda qoladi.
Abulxayrxon O‘zbek ulusining mustahkamlanishi va kelajakda Markaziy Osiyoda keng tarqalgan turkiy davlatlarning shakllanishi uchun muhim poydevor yaratgan shaxs sifatida e’tirof etiladi.