ABULXAYRXON

ABULXAYRXON (1412-1468) – O’zbek ulusi xoni (1428 y.dan). 1446 yilda Abulxayr Sirdaryo bo’yidagi bir qancha shahar va qal’alar (Oqqo’rg’on, Arquq, O’zgan, Sig’noq, Suzoq) ni bosib oldi. 1447 yilda mamlakat poytaxti Sibirdan Sig’noqqa ko’chirildi. 1431 yilda Abulxxayrxon Xorazmni bosib oldi. 1448 yilda Movarounnahrga bostirib kirib, Samarqandni qamal qildi. 1451 yilda Abulxayrxon Abu Said bilan qo’shilib yana Samarqandga yurish qildi va uni taxtga o’tqazdi. Abulxayrxon temuriylardan Muhammad Jo’qiyga ham ko’maklashdi (1460-62). Abulxayrxon vafotidan keyin Iboqxon, Jonibek, Burka Sulton, Yomg’urchi, Muso Mirzo, Ahmadxon taxt vorisi Shayx Haydarni mag’lub qildilar. Lekin 15-asrning 80-yillarida Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon o’z raqiblari ustidan g’alaba qozondi va hokimiyatni qo’lga oldi.

Manba

O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi

Sun'iy intellekt javobi:

Abulxayrxon — O‘rta asrlarning muhim tarixiy shaxslaridan biri bo‘lib, XVII asrda yashagan davlat arbobi va sarkardasi. U O‘zbek tarixida katta iz qoldirgan, ayniqsa, o‘z davrida Movarounnahrda qattiq siyosiy va harbiy faollik bilan tanilgan.

Abulxayrxonning faoliyati asosan XVII asr boshlarida bo‘lib, u o‘zbek qabilalarini birlashtirishga harakat qilgan. Unga qaram bo‘lgan hududlar Movarounnahr va atrofidagi hududlardagi qabilalarni o‘z ichiga olgan. Uning boshqaruvida Markaziy Osiyo hududlarida bir qancha siyosiy o‘zgarishlar sodir bo‘lgan, urushlar va nizolar boshdan kechirilgan.

Abulxayrxonni tarixiy manbalarda harbiy rahbar va siyosiy shaxs sifatida tilga olishadi. Uning ismi ko‘plab tarixiy ro‘yxatlarda, xususan O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tarixi bilan bog‘liq kitoblarda uchraydi. Shuningdek, u o‘zining siyosiy burilishlari va harbiy yurishlari orqali mintaqadagi hokimiyat muvozanatini o‘zgartirishga intilgan.

Umuman olganda, Abulxayrxon O‘zbek tarixida davrning murakkab siyosiy vaziyatida muhim rol o‘ynagan shaxs sifatida qaraladi. Uning faoliyati va merosi hali ham tarixshunoslar tomonidan o‘rganilib, mintaqaning o‘tmishini tushunishda muhim manba hisoblanadi.