Abulgʻozixon (Ashtarxoniy)
Abulgʻozixon (
Abulgʻozi Muhammad Bahodirxon ) (XVIII asr, Buxoro xonligi — 1801—1802-yillar, Buxoro, Buxoro amirligi) — Ashtarxoniylar oʻzbek sulolasining soʻnggi vakili sifatida qaraladigan soxta xon. Mangʻitlar oʻzbek sulolasi davrida Buxoro xonligining rasmiy hukmdori (1758—1785). Amalda real hokimiyat Muhammad Doniyolbiyning qoʻlida boʻlgan.
Muhammad Doniyolbiyning vafotidan soʻng Abulgʻozixonning obroʻyi tushib ketadi. Shundan soʻng, Amir Shohmurod (1785—1800) uni taxtdan va hokimiyatdan butkul chetlashtiradi. Shu bilan 1601-yilda xonlik taxtiga kelgan va 1756-yilda rasman barham topgan Ashtarxoniylarning hukmronligi toʻlaligicha barham topadi.
Kelib chiqishi
Aksar manbalarda Abulgʻozixon Ashtarxoniylar xonadoniga mansub shaxs sifatida qaralsa, baʼzi bir manbalarda u Xorazm xonlari avlodi boʻlganligi taʼkidlanadi.
Buxoro xonligining hukmdori
Mangʻitlar sulolasining vakili Muhammad Rahimxon toʻsatdan vafot etgach (1758-yil 24-mart), marhum xonning oʻgʻil farzandlari boʻlmaganligi uchun Buxoro xonligi taxtiga dastlab uning balogʻat yoshiga yetmagan nevarasi Fozil toʻra oʻtqazilgan. Muhammad Rahimxonning amakisi Muhammad Doniyolbiy esa yangi xonga otaliq qilib tayinlangan. Biroq Fozilxon tez orada taxtdan tushirilib, uning oʻrniga Abulgʻozixon Buxoro xonligi hukmdori deb eʼlon qilingan.
Abulgʻozixon oʻzining xonlik davrida davlat ishlariga mutlaqo aralashmagan. U siyosatdan uzoq kishi boʻlib, faqat rasmiy hujjatlarga oʻz muhrini bosish va oʻz nomidan tanga chiqarish bilan cheklangan.
Taxtdan chetlashtirilishi
Abulgʻozixonni hokimiyatdan butkul chetlashtirgan shaxs Muhammad Doniyolbiyning oʻgʻli Amir Shohmurod (1785—1800) boʻlgan. Jumladan u Abulgʻozixonni taxtdan chetlashtirib, Arkdan tashqaridagi Bozor Xoʻjadagi hovlilardan biriga joylashtirib, unga umrbod nafaqa tayinlaydi.
Baʼzi tadqiqotlarda aytilishicha, Buxoroning Xankar tumanida yer ishlari bilan shugʻullangan. Amir Shohmurod davrida Abulgʻozi otaliq lavozimida boʻlgan.
Abulgʻozining keyingi taqdiri va oilaviy ahvoli haqida maʼlumot saqlanmagan. U 1801—1802-yillar oraligʻida vafot etgan.
Manbalar
Adabiyot
uz.wikipedia.org
Sun'iy intellekt javobi:
Abulgʻozixon Ashtarxoniy (taxminan 1603–aftidan 1663/yoki 1664) — o‘zbek tarixshunosi, yozuvchi va davlat arbobi. U XVII asrda yashab ijod qilgan va Markaziy Osiyo, ayniqsa Xorazm tarixi bo‘yicha muhim manbalardan biri hisoblanadi. Abulgʻozixon Xorazmning so‘nggi hukmdorlaridan biri — Abu’l G‘oziy Muhammadxonning o‘g‘li edi.
Hayoti va faoliyati
Abulgʻozixon Ashtarxoniy 1603-yilda tug‘ilgan. Uning otasi Abu’l G‘oziy Muhammadxon Xorazm xonligi hukmdori bo‘lib, Abulgʻozixon yoshligida ota-ona vatani Ashtarxon (Astrakhan) orqali ham mustaqil harakat qilgan.
U ko‘plab davlatlarda, jumladan, Xiva, Buxoro, Samarqand, Xorazmdagi siyosiy va madaniy hayotda ishtirok etgan. Abulgʻozixon asarlarida ko‘plab tarixiy voqealar, qahramonlarning hayoti va xalqlar orasidagi munosabatlar haqida ma’lumotlar berilgan.
Asarlari
Abulgʻozixonning eng mashhur asari — "Shajarayi turk" (Turklarning nasabnomasi) bo‘lib, unda u turkiy xalqlarning tarixi, ularning davlatlari, hukmdorlari, ajdodlari haqida ma’lumotlar to‘plagan. Bu asar XVII asr Markaziy Osiyo tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida tan olingan.
"Shajarayi turk"da Abulgʻozixon turkiy qabilalar va davlatlarning nasl-nasab daraxtlarini bayon qildi, ularning siyosiy va madaniy faoliyatlarini yoritdi. Shuningdek, u o‘z asarlarida islom madaniyati va an’analari haqida ham so‘z yuritadii.
Tarixi va ahamiyati
Abulgʻozixonning asarlari Markaziy Osiyo tarixiga oid qadimgi manbalarni o‘z ichiga oladi, ularning tafsilotlari bilan baholab, tarixshunoslikda qimmatli o‘rin tutadi. U yozganlar orqali o‘sha davr xalqlari, ularning siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotlari haqida chuqur tasavvur hosil qilish mumkin.
Shuningdek, Abulgʻozixon asarlari turkiy xalqlarning madaniy merosi, o‘zaro aloqalari va tarixiy voqealarini tushunishga yordam beradi.
Xulosa
Abulgʻozixon Ashtarxoniy o‘z davrining yetuk tarixshunosi sifatida Markaziy Osiyo tarixi va turkiy xalqlarning madaniyati bo‘yicha noyob asarlar yaratgan. Uning tarixiy yodnomalari esa bugungi kunda ham tarix ilmida muhim manba sifatida saqlanib qolmoqda va o‘rganilishi davom etmoqda.