Qadimgi Yunonistonda faylasuflarni donishmandlar, hayot murabbiylari sifatida bilishgan.
Yunon faylasuflari olam tuzilishi va inson hayoti ma’nosini tushuntirishga harakat qilishgan. Ular o‘simliklar, hayvonlar, inson tanasi, Quyosh va yulduzlarni o‘rganishga harakat qilganlar.
Mashhur yunon faylasufi Geraklit Yer yuzidagi hamma narsa, olovdan kelib chiqqandeb uqtirgan. «Bir daryoga ikki marta tushish mumkin emas», «Hamma narsa oqadi, hamma narsa o‘zgaruvchandir» degan mashhur hikmatlar unga teqishlidir.
Frakiyalik Demokrit degan faylasuf Geraklit fikriga e’tiroz bildirib, u bizni qurshab turgan hamma narsa ko‘zga ko‘rinmaydigan maydamayda zarralar – atomlardan tashkil topgan degan ma’nodagi fikrni bayon etgan.
Yunon faylasufi Diogen «Insonda hech qanday ehtiyojlar bo‘lmasligi shart» degan fikrni o‘z ta’limotiga asos qilib oldi. Hayotdagi barcha qulayliklardan voz kechgan Diogen bir bochkada kun kechirgan. Afsonalarga ko‘ra, Makedoniyalik Aleksandr undan: «Senga qanday yordam berishim mumkin?» deb so‘raganida, Diogen: «Nariroq tursang-chi, quyoshni to‘sma!» deya kinoya qilgan ekan.
Mil. avv. V asrda yashagan Gerodot «Tarix» deb nomlangan kitob yozgan. Qadimda Gerodotga «tarixning otasi» degan nom berilgan.
Qadimgi yunon olimi Aristotel to‘plangan bilimlarni alohida tarmoqlarga ajratdi va ularni mustaqil fanlar sifatida ta’riflab berdi. Aristotelni Sharqda «Arastu» deya aytish keyinchalik odatga aylangan.
Barcha zamonlarda olimlar ilmiy masala yechimini topgan yunon fizigi va matematigi Arximedning «Evrika!» («Topdim, topdim!») qiyqirig‘ini takrorlab yurishadi.
Arximedning yorug‘likni ko‘zgu orqali jamlab, Sirakuza ustiga hujum qilib kelayotgan rimliklarning kemalarini yondirib yuborgani haqida hikoya mavjud. Arximed richag (dastak) qonunini ishlab chiqdi va mashhur bo‘lib ketgan bir iborani aytdi: «Menga tayanch nuqtasini topib bersangiz, Yerni ag‘darib yuboraman!».
Rimliklar uning jonajon shahri Sirakuzani bosib olganlarida, Arximed matematikaga oid bir masalani yechishga urinib qumda chizmalar chizgayotgan bo‘lgan. Rimlik askar uni qilich bilan urganida «Mening chizmalarimga tegma!» deyishga ulgurgan, xolos.
Afinalik mashhur faylasuf Sokrat (Sharqda keyinchalik «Suqrot» tarzida aytilgan) o‘zining dono hikmatlari tufayli shaharning eng aqlli kishisi deb e’lon qilingan edi. Bunga javoban Suqrot shunday debdi: «Hech narsani bilmasligimni bilganim uchun ham meni donishmand deb hisoblashsa kerak».
Suqrot o‘z fikrlarini og‘zaki bayon qilgan. Uning g‘oyalari Platon degan boshqa bir yunon faylasufi orqali bizgacha yetib kelgan. Platonni biz «Aflotun» sifatida bilamiz.
Suqrot fuqarolarning axloqiy-ma’naviy tarbiyasiga katta ahamiyat bergan. Delfiya ibodatxonasidagi bitik uning sevimli hikmati bo‘lgan: «O‘z-o‘zingni angla!»
Suqrot, ayniqsa, ochko‘zlik va molparastlik singari nuqsonlarni qattiq tanqid qilgan. Bozor bo‘ylab sayr qilib yurganida shunday deganekan: «Shuncha narsadan bemalol voz kechib ham yashash mumkinligi naqadar ajoyib!»
Suqrot Afinadagi ba’zi tartiblarni qo‘rqmasdan tanqid qilgani uchun o‘limga mahkum etilgan. Olimning boshqa bir davlatga qochib ketish imkoniyati bo‘lsa-da, uni rad etgan. Suqrot tarixda odamgarchilik, sabr-matonat va jasurlik timsoli bo‘lib qolgan.